Voor je het weet …

... ♦ 19 februari 2012 ♦ 1 reactie

Onlangs zag ik een stukje op televisie over memoires. Meer mensen dan we zouden denken schrijven die. Een aantal specialisten kwam in de uitzending aan het woord om hun bedenkingen te uiten over die ‘trend’. Het was een uitzending van een Japans televisiestation over Europa, dus ik bespaar u de namen.

Teloorgang van de mondelinge vertelcultuur

Volgens de filosoof van dienst moesten mensen in Europa hun herinneringen maar beter aan anderen vertellen en mondeling overdragen. De vertelcultuur in Europa mocht volgens hem niet verloren gaan. Er waren nu veel te vee mensen die aan de keukentafel of in het salon of in hun werkkamer maar schrijfsels pleegden. Meestal met een (Japanse) laptop. Het zou beter zijn mochten mensen gewoon op café herinneringen ophalen. Zoals in Japan.

Bovendien, zei een vooraanstaand psycholoog, waren herinneringen niet om neer geschreven te worden maar om te ontwikkelen in een collectief geheugen. En een (Europese) uitgever merkte op dat veel van die memoires die aan hem werden aangeboden ‘net als vlees beter eerst wat verder konden besterven, veilig opgeborgen in een ladekast, rusten tot de tijd er rijp voor was.’

Hij vertelde dat er op zijn bureau elke dag een pak manuscripten werden gelegd, ‘die hij nog niet aan zijn schoonmoeder zou willen geven’. Toch was het noteren van herinneringen (al dan niet gepubliceerd op blogs) volgens de deskundigen nog altijd beter dan voor de webcam te kruipen en op youtube filmpjes een veertiendelig levensverhaal vertellen.

Beter dan reality-tv

Als liefhebber van boeken ben ik nochtans gefascineerd door memoires. Ook door de mensen die erachter zitten natuurlijk. Zo leer ik ze tenminste echt kennen. En ik waardeer het ook. Hoe ze de moeite nemen om de periode te beschrijven waarin hun leven zich afspeelde. Vaak tot in de kleinste details. Een beetje voyeuristisch misschien maar toch al iets minder dan de ‘reality-shows’.

Zeker als ze daarbij niet te veel hun eigen persoon teveel in het daglicht te stellen. Hier en daar mag die wel eens op scène opkomen. Als verteller bijvoorbeeld. Of als deux ex machina. Of als omroeper. Om te laten weten dat ik als lezer even mag plassen of pauzeren bijvoorbeeld. Of om aan te kondigen wanneer er een dramatisch stuk komt en de mensen die moeilijker tegen spanning kunnen even achter een kussen of in de armen van hun lief kunnen schuilen.

Mijn leven: herinneringen aan een drama

In mijn leven heb ik bovendien het geluk gehad een aantal van deze memoires te mogen lezen. Zowel openbare als meer private. Meestal zetten mensen ze in een kast of bewaren ze in een kist op zolder. Of ze geven die memoires door, bij leven en welzijn of op het sterfbed.

Vaak blijft het bij een publicatie in interne kring, zelf geprint of gepubliceerd bij een privé-uitgeverij, enkel voor de familiale bibliotheek. Die memoires dragen titels als ‘ik heb u nog zoveel te vertellen’, of ‘mijn leven: lust en lijden’ of ‘herinneringen aan een drama’.

Sommigen voelen zich geroepen hun herinneringen aan te bieden aan een uitgeverij. En er zijn dan ook nog de meer bekende mensen aan wie het gevraagd wordt.

Wie tevreden terugblikt, verdwaalt in de herinneringen

Wie tevreden terugblikt, wordt al eens beweerd, verdwaalt in de dichte mist van zijn of haar herinneringen. Herinneringen komen steeds meer te vervagen. Er gebeurt immers zoveel, er is zo weinig tijd en er is nog minder begrip voor wie die tijd wil gebruiken om af en toe terug te blikken.

Soms is dat terugblikken ook niet zo eenvoudig. Bij mij bijvoorbeeld lijkt het of alles wat voorbij is gedroomd is. Het ‘nu’ lijkt in het niets op te duiken en even later in datzelfde niets terug weg te deemsteren. Natuurlijk probeer ik me van alles voor te stellen bij wat komt maar veel helpt het niet. Alles blijft me constant verrassen en verbazen.

Af en toe zijn er wel bepaalde stimuli die een gat maken in die kleine ruimte van tijd, zie ik beelden voorbijflitsen van vroeger tot later, of voelt het of mijn systeemklok teruggezet wordt naar een andere periode in mijn leven.

Niets is ooit voorbij

Daarnaast is er ook niet het gevoel dat er iets voorbij is. Alles is, blijft, kan altijd terugkomen, haarfijn, en als het voorheen pijnlijk was, nog pijnlijker herbeleefd. Dat de tijd alle wonden heelt, is dus (minstens bij mij) zeker niet van toepassing. De beste manier om het erger te maken is erover te praten. De tweede beste manier erover te schrijven.

Vandaar begrijp ik dat er een aantal mensen zijn die het niet zien zitten om hun herinneringen op te schrijven. Natuurlijk, wie wel de tijd, de kracht en het talent ervaart, zou ik zeker aanraden het te doen. Tenzij die herinneringen moeilijk te verwoorden zijn, of te pijnlijk zijn, of verdrongen. Of als ze een diepe melancholie van ‘het kon niet zijn’ of ‘het is zo mooi geweest’. Al lees ik zelf af en toe wel graag melancholische teksten, zolang ik ze maar kan weg leggen als het me te zwaar wordt.

Schoon schip maken met herinneringen

Vroeger ontmoette ik hier en daar wel eens een therapeut die daar niet mee kon leven, die vond dat iedere mens over vroeger moest kunnen spreken en als dat niet zo was, het hoog tijd was om eens ‘schoon schip te maken in die kast’. Want iemand die niet vrijuit over zijn verleden kan vertellen, daar scheelt toch iets mee.

Toch moest en moet ik nog altijd niet veel hebben van mensen die alleen vragen naar herinneringen, naar ver vervlogen tijden en de concrete situatie op het moment wegduwen. Tenzij dit verleden echt grote beperkingen oplegt in het functioneren (maar dat moet de persoon in kwestie ook nog zo erkennen). Ook met mensen die alleen over de toekomst willen praten, zonder het heden en het verleden in acht te nemen, kan ik trouwens moeilijk overleg.

Geen autobiografieën of dagboeken

Vroeger las ik ook al eens zulke memories. Veel liever dan een autobiografie. Memoires hebben de schrijver zelf minder nadrukkelijk als hoofdpersoon. Ze bevatten meestal ook uitgebreide beschrijvingen, informatie en portretten van anderen. Het gaat meestal ook niet over een levensloopbeschrijving.

In die autobiografieën lees ik vaak gewoon afrekeningen met een verleden. Alles neerschrijven in de hoop ervan af te zijn.

Dat is natuurlijk nog iets anders dan een dagboek. Zelf heb ik jarenlang een dagboek bijgehouden. Deels om te ventileren, om mijn hart te luchten … al was het zelden in tekst, eerder in (niet bijster mooie) tekeningen en scores die ik gaf aan mensen die mij op dat moment kwaad deden. Die dagboeken steken nu wel veilig weg.

Vergeten is wat menselijk maakt

Hoe ouder we worden, hoe meer we vergeten wat er gebeurd is. Hoe meer ook vervormd raakt wat we meegemaakt hebben. Door de tijd vervlakt of vervormd. Ondergesneeuwd door al wat er intussen is gebeurd. Dat is ook wel nodig, omdat we niet kunnen onthouden zonder dat we vergeten. Vergeten is wat ons menselijk maakt.

Er is natuurlijk ook veel wat we net niet vergeten (maar misschien wel zouden willen vergeten). Belangrijke rituelen, feesten, mijlpalen, groot verdriet, afscheid van wie we niet meer terug verwachten te zien. Sommige mensen herinneren dat onder andere met film of met foto’s. Het liefst zie ik foto’s in zwart-wit, die geven de werkelijkheid weer zoals ze is.

Foto’s

De foto van oom Marcel op de kade, vlak voor hij emigreert naar Canada, ‘eindelijk verlost’. De foto van tante Julia voor het klooster met op de achtergrond Moeder Overste die net een flinke bruidsschat heeft ontvangen van de familie. De foto van het gezin K. vlak voor hun noodlottige reis naar Zwitserland, die mijnheer pastoor vanop de preekstoel naar de gelovigen zwaait met de woorden ‘zie, deze geuzen hadden voor hun afreis zich beter laten zegenen, hen wacht nu de doem der helle’. Of de foto van kleine Sam in de Zoo, ‘toen was hij nog braaf, en keek hij alleen naar de dieren en schreef nog geen blog’.

Tot slot: voor je het weet ben je het vergeten

Af en toe positieve herinneringen ophalen is natuurlijk nodig. Voor een deel maakt het ons leven aangenamer. Het lastige is vooral dat opschrijven. En je moet al snel een literair genie zijn om ze niet kapot te verwoorden. Het liefst lees ik nog de schrijfsels van mensen die zich net als ik ‘Fremdkörper’ beschouwen. Zonder drama of bitterheid.

Die de wereld niet begrijpen mar toch proberen. Die weten waar ze vandaan komen en onderzoeken waar we naartoe gaan. En hier af en toe over schrijven. Zodat het niet verloren gaat. Want voor je het weet ben je het vergeten. En dan is er geen terughalen meer aan.