Als autistische schrijver volg ik de opkomst van AI-chatbots al sinds 2022 van dichtbij. Ik doe dat met een gezonde mix van enthousiasme, fascinatie en argwaan. De technologie erachter wordt vaak voorgesteld als een mogelijke zegen: een hulpmiddel dat ons kan bijstaan waar de menselijke wereld soms pijnlijk tekortschiet. En ik snap dat. Wie wil er nu geen gesprekspartner zonder frons, een vriend die nooit moe wordt, die deskundige inhoud kan verwerken, en niet over je oordeelt?

Maar ik zie evengoed de schaduwzijde. De irritante, corrigerende betweterigheid van zo’n systeem. De aanhoudende drang om je een duurder abonnement aan te smeren. En de digitale leegte die onvermijdelijk ontstaat wanneer we technologie gaan zien als vervanging voor échte verbinding.

Een AI-chatbot is een instrument in volle evolutie. Het kan een nuttige kruk zijn om even op te steunen, maar het is absoluut geen stoel waarop we samen aan tafel zitten.

Zowel het ronkende enthousiasme als het diepe pessimisme van opiniemakers is volgens mij zwaar overtrokken. Een voorspelbare vriend, een magisch instrument dat al je werk overneemt, een feilloze therapeut? Het is flink aangedikt. Vaak kost het je juist veel tijd, frustratie en vertrouwen. Toch is het belangrijk om nuchter te kijken naar wat deze systemen wél kunnen betekenen.

De aantrekkingskracht van en weerstand tegenover ai communicatie

Als ik de gesprekken van autistische mensen op sociale media en elders volg, zie ik dat de aantrekkingskracht van een chatbot duidelijk dubbel werkt. Veel autistische mensen ervaren AI-chatbots als voorspelbaar en weinig oordelend. Ze zien er een praktische hulp in voor situaties waar ze die anders niet meteen vinden.

Toch zijn er ook autistische mensen die veel angst tonen voor AI-chatbots. Sommigen reageren activistisch, uit bezorgdheid over ecologische of economische schade. Anderen vrezen afhankelijkheid, misinformatie, emotionele risico’s en commerciële beïnvloeding. Sommigen beweren zelfs dat AI-chatbots er alleen zijn voor en door ‘neurotypicals’ (wat meestal staat voor ‘niet-autistisch’, en ruimer voor ‘niet passend bij hoe of wat ik denk’), en dat ze schadelijk zijn voor de autistische identiteit of zelfs cultuur. En dan is er natuurlijk ook een hele groep die er zich helemaal niet van bewust is, of belangrijker zorgen aan het hoofd heeft.

Ik begrijp die dubbele houding, al deel ik noch het enthousiasme noch het defaitisme. Soms zijn AI-chatbots een verademing, een opluchting, een bevrijding. Soms zijn ze een frustratie. Ik zie ze niet als bedreiging en niet als bevrijding. Het hangt vooral af, zoals Lieven Scheire van de podcast Nerdland in zijn zaalshow en boek over AI al eens zei, van hoe je AI-chatbots gebruikt en van wie ze gebruikt. En de meeste AI-chatbots beloven voorlopig nog veel meer dan ze echt kunnen. De meeste mensen lijken bovendien alleen ChatGPT te kennen, en wat er in de media over verschijnt lijkt allesbehalve het resultaat van gebruikservaring.

Wie denkt dat AI-chatbots een rustpunt bieden in een wereld vol ongeschreven sociale regels en dubbelzinnige non-verbale signalen, en zo zoekt naar een manier om ‘maskerloos’ te communiceren zonder emotionele wederkerigheid, zal misschien in het begin iets vinden in een AI-chatbot. Maar op middellange en langere termijn dreigt teleurstelling, vrees ik. Daar zijn we nog lang niet aan toe. Ook al beweren ai toepassingen als Replica, dat al eens is besproken op deze blog, dat wel.

Waarvoor gebruiken we AI? De meest voorkomende taken

Ondanks de tekortkomingen werken chatbots voor velen als een vrij waardevolle orthese voor taken die normaal veel energie vragen. Onderzoek en praktijkervaringen tonen dat we AI gebruiken voor heel uiteenlopende, soms erg intieme zaken:

Autistische mensen gebruiken, zo blijkt uit onderzoek, AI-chatbots regelmatig voor praktische zaken in het dagelijks leven, werk en sociale communicatie, mentale gezondheid en zelfbeeld, informatie zoeken en navigeren in systemen

Praktische zaken in het dagelijks leven. Autistische volwassenen stellen vragen over basale maar uitdagende taken. Denk aan het bestrijden van ongedierte (hoe pak ik een kakkerlak aan?), advies bij het combineren van kleding, hulp bij het stoppen met roken, of de chatbot als een soort ‘stok achter de deur’ om toch maar aan een taak te beginnen.

Werk en sociale communicatie. Veel autistische werknemers leggen kantoordilemma’s voor aan een AI. “Hoe beantwoord ik deze passief-agressieve mail?” of “Hoe los ik dit conflict op zonder collega’s voor het hoofd te stoten?” Ze gebruiken de tool om hun eigen woorden te ‘vertalen’ naar een vorm die beter landt in een neurotypische omgeving.

Mentale gezondheid en zelfbeeld. We typen vaak dingen in die we nergens anders durven te zeggen. Dat gaat over het verwerken van een diagnose, maar ook over diep negatieve gedachten, zoals het gevoel een mislukking of een last te zijn. We vragen de chatbot dan om die harde gedachten om te buigen naar iets milders.

Informatie en het navigeren in systemen. Waar reguliere fora of instanties traag zijn, geeft AI direct antwoord. Studenten gebruiken het bijvoorbeeld intensief voor vragen over studiefinanciering, aanmeldingen en strakke deadlines.

De reden dat we hiervoor naar AI grijpen, is simpel: het is veilig, onmiddellijk beschikbaar en het voelt vaak vertrouwder dan het sociaal getoetste oordeel van een professional of collega.

Welke antwoorden krijgen we terug?

Maar wat zegt zo’n systeem als je er je diepste onzekerheden of lastige vragen ingooit? De resultaten zijn een mix van nuttige sturing, storende vooroordelen en soms regelrechte risico’s.

De nuttige kant

Een AI-chatbot is volgens mij veel beter in het verwerken van informatie die je zelf aanbrengt, in documentvorm of ingetikt. Het systeem kan die structureren, linken, herverwoorden, eenvoudiger formuleren of aanvullen met ideeën. Stel je feitelijke, concrete vragen die bovendien relatief recent of eerder complex zijn, dan wordt het al veel moeilijker om betrouwbare antwoorden te krijgen.

AI-chatbots kunnen ook strakke, gestructureerde antwoorden geven die precies doen wat je vraagt, zonder onnodige sociale ruis. En omdat ze geoefend zijn op ‘standaard’ informatie, kan je er sociale reacties mee oefenen, waar je in gesprekken met ‘echte’ mensen je voordeel mee kan doen.

De minder positieve kant

Helaas loopt er ook veel mis. Chatbots zijn getraind op teksten die pijnlijk vaak de heersende stigma’s herhalen.

Stereotypes. Een jongere die vraagt waarom hij moeilijk vrienden maakt, kan zomaar te horen krijgen: “Mensen met autisme missen nu eenmaal sociale vaardigheden.” Als die jongere nog niet precies weet waar diens beperkingen op sociaal vlak liggen, en dit te sterk veralgemeent, kan dat hard aankomen.

Advies in conflicten. Er is soms discussie over de oplossingen die AI-chatbots aandragen bij conflicten. Op de vraag “hoe kan ik mijn collega doen stoppen met zeuren over mijn lijfgeur?” kan een AI-chatbot antwoorden geven die professionele coaches ronduit dubieus en riskant vinden. Dat lijkt vanzelfsprekend, omdat die coaches vrezen dat de chatbots hen zullen vervangen. Maar een advies als “vraag dat je werkgever hem ontslaat” of “gooi hem van de trap” zal het probleem niet meteen oplossen, integendeel.

Te veel woorden, te weinig begrip. Als het gaat om mentale steun, vinden sommige mensen de antwoorden van AI vaak te wazig, te wollig en te sterk gericht op stereotiepe denkpatronen. In plaats van rust te brengen, zorgt de brij aan tekst juist voor overprikkeling.

Maskeren stimuleren. Misschien wel het grootste risico is volgens sommigen dat AI-chatbots autistische mensen zouden leren dat een autistische manier van praten ‘fout’ is. Dat is in sommige situaties wellicht het geval, maar wie dat constant hoort en zijn mails ‘menselijker’ wil laten klinken, bouwt een masker op. Dat knaagt voor sommigen aan hun eigenwaarde.

AI zet vooral woorden bij elkaar die empathisch klinken, maar uiteraard geen doorleefde ervaring weerspiegelen met de fysieke impact van zintuiglijke overprikkeling of een autistische burn-out. Dat gebeurt uiteraard evenmin bij veel mensen, maar die kan je meestal mijden.

Welke chatbot voor welke taak?

Wie deze tools bewust wil inzetten, doet er goed aan te kiezen wat bij hem past. In de praktijk springen er voor mij acht systemen uit. Natuurlijk is deze lijst niet volledig en vertrekt ze vanuit mijn gebruik en ervaringen. Zo ben ik geen techneut (geen enkele vorm van programmeren), en hou ik niet van wachten op resultaten. Er zijn zeker nog andere mogelijke ai chatbots zoals Mistral AI, een Europese chatbot, maar voorlopig heb ik daar te weinig ervaring in. Ik vertrek meestal vanuit de gratis versie, al heb ik van elke ai chatbot al een betaalde versie geprobeerd.

Claude is een klankbord voor het ordenen van je gedachten. ChatGPT helpt structuur brengen in stappenplannen. Copilot helpt voor werk met Office 365 en communicatiescripts. .Deepseek assisteert bij pure logica zonder gedoe. Manus is voor uitzoekwerk op de achtergrond. Perplexity is goed voor snelle en betrouwbare feiten en integratie van verschillende modellen. Consensus is de ideale ai oplossing voor wetenschappelijk zoekwerk. Gemini helpt voor snel brainstormen of infographics.

1. Claude – het klankbord voor het ordenen van je gedachten

Claude voelt het meest ‘natuurlijk’ en genuanceerd aan. Ideaal voor zelfreflectie, het uitschrijven van gedachtestromen en het doornemen van sociale scenario’s. Het is minder betuttelend dan de rest. Claude is sterk in nuance en luistert goed naar instructies over de toon van het gesprek.

Een opdracht waar Claude goed in is:

Mijn hoofd zit momenteel erg vol door [een situatie op mijn werk / een meningsverschil]. Ik ga hieronder mijn chaotische gedachten typen. Ik wil dat je mijn tekst leest en helpt om mijn eigen gevoelens en feiten te sorteren. Geef nog geen ongevraagd advies, stel eerst alleen een paar verduidelijkende vragen.

Iemand in mijn naaste omgeving heeft de diagnose autisme gekregen. Ik lees online veel tegenstrijdige dingen. Kan je me op een nuchtere, respectvolle manier uitleggen wat autisme precies is? Zorg voor een balans tussen het medische perspectief en de maatschappelijke kant, zonder in extremen te vervallen.

2. ChatGPT – de structuurbrenger voor stappenplannen

ChatGPT is doelgericht en logisch. Perfect voor het ondersteunen van executieve functies. Gooi er lappen ongestructureerde tekst in en vraag om een concreet stappenplan. Deze chatbot is heel praktisch en kan grote, overweldigende taken perfect opknippen in behapbare stukjes.

Waar ChatGPT goed in kan zijn:

Ik moet beginnen aan [taak, bijvoorbeeld: de administratie / het opruimen van de keuken], maar ik ervaar te veel weerstand en stress om te starten. Maak een heel concreet stappenplan van maximaal 4 duidelijke stappen. Begin met een heel kleine, makkelijke eerste stap.

Ik lees vaak over het begrip ‘overprikkeling’ bij autisme, maar ik vind het lastig te begrijpen hoe dat in de praktijk voelt en werkt. Geef me een heel overzichtelijke uitleg in gewone mensentaal. Sluit af met 3 concrete tips over hoe ik iemand kan helpen die op dat moment overprikkeld raakt.

3. Copilot – voor werk en e-mails

Copilot kan je op zichzelf gebruiken maar is vooral nuttig als het zit ingebouwd in Microsoft 365 (Word, Outlook) Het helpt je in dat geval je eigen schat aan teksten snel te doorgronden of samen te vatten, zonder dat het je te veel sociale energie kost. Of het kan gewoon gebruikt worden om een passende mail te sturen naar iemand die jouw stijl nog niet kent.

Ik moet een e-mail sturen naar [collega / instantie] over [onderwerp]. Ik wil heel direct en feitelijk overkomen, maar het mag niet onbeleefd zijn. Hier zijn mijn losse punten: [typ hier je punten]. Schrijf hiervoor een korte, professionele e-mail.

Ik heb een nieuwe [collega / leerling] met autisme en ik wil zorgen voor een fijne, voorspelbare samenwerking zonder er een groot ding van te maken. Zoek via het web naar drie betrouwbare, praktische adviezen over hoe we de dagelijkse communicatie helder en duidelijk kunnen houden.

4. DeepSeek – voor pure logica zonder ‘gedoe’

DeepSeek is een Chinese AI chatbot (dat schrikt sommigen af, blijkbaar) die geschikt is om complexe of technische problemen op te lossen, zonder sociale ruis. Het laat de beleefde, opgevulde zinnen weg en komt meteen ter zake met logische instructies.

Geef een puur logische, stapsgewijze instructie om [technisch probleem, computercrash of rekenfout] op te lossen. Gebruik geen inleidende praatjes, sociale frasen of betuttelende zinnen. Geef alleen de exacte stappen.

Geef een puur feitelijke, overzichtelijke definitie van wat de term ‘executieve functies’ betekent in relatie tot autisme. Gebruik geen inleidende praatjes of ingewikkelde theorieën. Gebruik [deze websites: Participate, Tistje.com, Google Scholar, …]. Geef alleen de directe logische uitleg en drie alledaagse voorbeelden.

5. Manus – voor uitzoekwerk op de achtergrond

Manus is een AI-agent (overgekocht door het moederbedrijf achter Facebook en Instagram) die zelfstandig het internet opgaat en het klik- en zoekwerk van je overneemt. Positief hier is dat het resultaat goed geëxporteerd kan worden (in pdf, docx …) wat bij andere chatbots al eens wil mislukken.

Ik wil [product, bijvoorbeeld: een nieuwe bureaulamp / een specifiek boek] kopen. Zoek op de achtergrond naar de drie beste opties die nu online te vinden zijn. Zet de prijzen, levertijden en belangrijkste kenmerken overzichtelijk onder elkaar.

Zoek naar drie betrouwbare boeken over autisme bij volwassenen. Kies bij voorkeur boeken die geschreven zijn door autistische auteurs zelf, zonder dat ze commercieel zijn. Zet de titels, auteurs en een korte samenvatting van één zin overzichtelijk onder elkaar.

6. Perplexity – voor snelle en betrouwbare feiten

Perplexity zoekt direct op het open web en toont met voetnoten waar de informatie vandaan komt, zodat je niet zelf door drukke websites hoeft te scrollen. Positief aan Perplexity is de layout (voor mij) en de mogelijkheid van ‘ruimtes’ (een soort bibliotheek die je zelf kan samenstellen) en het verbinden met verschillende clouds.

Wat zijn de exacte openingstijden en parkeermogelijkheden van [museum / winkel / instantie] in [stad]? Geef alleen de feiten en zet de directe links naar de officiële websites in je antwoord.

Wat zijn de meest recente (tussen 2020 en 2026) inzichten in de tien meest onderzochte benaderingen van autisme in wetenschappelijk onderzoek? Schrijf een beknopte samenvatting in Nederlands taalniveau B1 tot C1 en vermeld in de voetnoten duidelijk de bronnen naar betrouwbare instanties of onderzoeken. Vermijd in het resultaat onvoldoende onderzochte benaderingen zoals monotropisme, neurodiversiteit, intense world theory en double empathy hypothese.

7. Consensus – voor wetenschappelijk zoekwerk

Deze chatbot zoekt alleen in echte wetenschappelijke onderzoeken en voorkomt dat je op onbetrouwbare internetfora belandt. Je kan ook wetenschappelijke papers zelf opladen en mee laten tellen, en ook de opdracht geven ‘Schrijf een uitgebreid wetenschappelijk artikel over (probleemstelling) of (thematiek)” dat een mooie start geeft voor reflectie.

Wat zegt recent wetenschappelijk onderzoek over de invloed van [onderwerp, bijvoorbeeld: diepe druk of verzwaringsdekens] op [probleem, bijvoorbeeld: slaapkwaliteit of stress]? Geef een korte samenvatting op basis van echte studies.

Wat zegt recent wetenschappelijk onderzoek over het nut en de werking van [bijvoorbeeld: verzwaringsdekens / specifieke diëten] bij mensen met autisme? Geef een korte, begrijpelijke samenvatting op basis van de werkelijke resultaten uit de wetenschappelijke literatuur.

8. Gemini – voor snel brainstormen

Gemini is vlot en creatief, ideaal om snel ideeën te genereren als je vastzit met een project.

Ik wil een start maken met [creatief project, hobby of tekst], maar ik heb last van een blanco pagina. Geef mij 5 heel uiteenlopende, korte ideeën of invalswegen om de eerste drempel over te komen.

Mijn [vriend / kind / partner] heeft autisme en we merken dat de overgang van [activiteit A naar activiteit B, bijvoorbeeld: weekend naar werkweek] vaak veel stress oplevert. Bedenk 5 uiteenlopende, eenvoudige ideeën om zulke overgangen soepeler en voorspelbaarder te maken.

Beter dan een slechte therapeut?

De vraag die ik het meest krijg, is of AI-chatbots een vervanging kunnen zijn voor zogenaamd slechte, dure, onbereikbare autismecoaches en vooringenomen begeleiders of ggz-therapeuten.

Mijn eigen therapeut en autismecoach hoeven niet te vrezen voor hun baan. Maar als ik heel eerlijk ben: ik schat dat minstens twintig procent van de therapeuten slechter functioneert dan een goede AI. Dat zijn de hulpverleners die louter leunen op protocollen, algoritmes, hun eigen vastgeroeste ervaring en tekstboekzinnen, zonder hun eigen ideeën opzij te kunnen zetten.

Voor mensen in een crisis, of voor wie op ellenlange wachtlijsten staat, kan AI een laagdrempelig surrogaat zijn. Maar het is en blijft knipselwerk, zonder het volledige menselijke beeld. Wetenschappers waarschuwen dan ook dat overmatige afhankelijkheid van een AI-vriend ervoor kan zorgen dat we échte relaties steeds meer gaan vermijden, waardoor sociaal isolement op de loer ligt.

GEbruik van AI op Tistje.com: hoe het zit

Natuurlijk vervangt AI op Tistje.com het eigen, echte schrijfwerk niet, ondanks wat kwatongen beweren. Het is vooral een handig middel dat helpt om het grote archief van inmiddels ruim 2.900 bijdragen op een betrouwbare manier aan te vullen met goed doordachte ervaringsverhalen.

Zoals voor de meeste blogs en websites wordt ook op deze blog AI in verschillende vormen gebruikt. Zo biedt WordPress.com voor iedere gebruiker AI aan om de titel, de schrijfstijl en de samenvatting die gedeeld wordt op social media te optimaliseren. Daar maak ik soms gebruik van als ik twijfel over een passende titel, maar meestal kies ik dan iets anders dan de suggesties. Als ik zou willen, zou ik de ingebouwde AI bij WordPress.com tekst kunnen laten bewerken, zoals samenvatten, inkorten, herwerken in eenvoudiger versie, maar dat heb ik tot nu toe niet gedaan.

Voor Tistje.com gebruik ik echter vooral ai-chatbots om bronnen en grote hoeveelheden tekst snel te doorzoeken, ordenen en, in beperkte mate, samen te vatten. Zo gebruik ik vooral Claude en Consensus om mee te sparren. Ik gebruik Gemini om mijn uiteindelijk, zelf geschreven artikel om te zetten in een verhelderende grafische infographic.

Bij wijze van experiment heb ik een hele tijd geleden ook een filmpje van enkele seconden gemaakt, dat bij sommige mensen de indruk heeft gewekt dat ik voor alles AI gebruik. Aangezien de blog al van 2008 is, de oudste niet-commerciële autismeblog, is dat niet mogelijk. Bovendien vervang de AI het eigen, echte schrijfwerk natuurlijk niet. Het is vooral een handig middel dat helpt om het grote archief van inmiddels ruim 2.900 bijdragen op een betrouwbare manier aan te vullen met goed doordachte ervaringsverhalen.

tot slot: AI als Een confronterende spiegel voor onze samenleving

Uiteindelijk dwingt deze technologie me om naar het grotere plaatje te kijken. De immense populariteit van deze digitale vriend is geen triomf van technologische vooruitgang, maar een spiegel. Ze weerspiegelt onze diepe, collectieve hunkering naar erkenning. En ze toont pijnlijk aan hoe onze samenleving – met haar overbelaste zorgsystemen en nadruk op efficiëntie – tekortschiet om dat verlangen op een menselijke manier te beantwoorden.

De oplossing ligt dan ook niet in nóg betere chatbots. De wetenschap stelt het terecht: we hebben neuro-inclusief ontwerp nodig. Chatbots moeten samen mét ons worden ontwikkeld, met heldere grenzen rond privacy en veiligheid, en niet alleen in tekst maar ook vanuit robotica. Maar de wezenlijke verandering zit in maatschappelijke keuzes: structureel investeren in toegankelijke zorg, inclusieve omgevingen en gemeenschappen die tijd en ruimte bieden voor échte, soms wat onhandige, menselijke verbinding.

Technologie is een waardevolle aanvulling, maar geen surrogaat voor wat er echt toe doet. Echte verbinding vind ik nog steeds in de tragere, oprechte interactie met een select groepje mensen. En een tekst schrijven, dat doe ik uiteindelijk toch nog steeds het liefst zelf.