Op dagen dat er te veel zon is en de wereld te luid, of als ik gewoon moet bekomen, ga ik bewust op zoek naar rust en sereniteit. Een van mijn vaste vluchtheuvels is trage televisie. Op de gewone zenders vind je het bijna nooit, maar op YouTube duikt het geregeld op.

Met trage tv bedoel ik het genre waarin een alledaags, vaak herhalend proces of een lange reis volledig in realtime wordt uitgezonden, zonder onderbrekingen. Er is bijna geen montage, geen kunstmatig drama, en het tempo ligt heel laag. Het ideale leven, zou ik bijna zeggen. De bekendste voorbeelden zijn de Hurtigruten-bootreis uit 2011, het brei-kampioenschap uit 2013 en de rendiertrek uit 2017.

Het programma dat mij het meest raakt

Het programma dat volgens mij het dichtst bij dat gevoel komt, is Rail Away van de EO, de Evangelische Omroep. Ik ben er al jaren fan van. Voor mij gaat het niet om de trein, maar om de reis en het landschap, om de montage en de rustige stem. Het is televisie zonder verrassingen, en dat vind ik ongewoon aangenaam.

Ik kan ook uren kijken naar vallende druppels, of naar een rivier die zich vanaf de bron een weg baant tot aan de monding. Ik kan kijken naar paraplu’s die een pirouette maken, of naar een plastic zakje dat een reis maakt door het centrum van Verona.

Rail Away is toch iets minder extreem. De gestage cadans van de rijdende trein, en het volledig ontbreken van verhaallijnen, camerawisselingen, motiverende praatjes of gasten die er voortdurend doorheen praten: dat is voor mij een verademing.

Geboren uit een treinreis

Trage tv is trouwens ontstaan door een trein. In 2009 zond de Noorse omroep NRK de reis van de Bergenlijn uit, minuut per minuut, ruim zeven uur lang. Ongeveer een kwart van alle Noren keek mee. Wat bedoeld was als eenmalig experiment, groeide uit tot een heel nieuw genre. Dat net een treinreis de blauwdruk werd voor slow tv, voelt voor mij niet toevallig.

De camera hangt kalm boven het landschap of kijkt mee vanuit de cabine van de machinist. De beelden duren lang en glijden rustig vooruit. Daaroverheen ligt de warme, kalmerende stem van verteller Bob van der Houven. Zijn rustige manier van praten voelt als een baken van vertrouwen en werkt ontspannend. Ook de muziek past bij de sfeer van de streek en versterkt het gevoel van reislust en bewondering voor de natuur.

Niet de techniek, wel de reis

Ik weet dat autistische mensen, en zeker mannen, vaak worden vastgepind op hun voorliefde voor systemen en details. Er zijn natuurlijk ook autistische vrouwen die uren zouden kunnen praten over een mooi, logisch systeem waarin techniek, logistiek, dienstverlening en topografie samenkomen. Zoiets is niet beperkt tot autistische mensen, en het verenigt ons ook niet. Ik ken evengoed autistische mensen die een hekel hebben aan dat soort dingen, of aan slow tv.

Toch is dat niet wat mij aantrekt in Rail Away. Toegegeven, er wordt met respect en precisie gesproken over het spoor zelf, over het type locomotief, de spoorbreedte, de bouw van bruggen en tunnels en de geschiedenis van het net. Dat vind ik niet erg, maar echt interessant is het voor mij niet. Ik kan best genieten van hoe dingen werken, maar het is niet wat mij het meest aanspreekt.

Voor mij is de treinreis op het scherm de flow. Het is wellicht een vervanging voor reizen die voor mij ondoenbaar spannend zijn geworden. In mijn droomleven maakte ik van reizen, en van erover schrijven, mijn beroep, zonder rekening te moeten houden met onverwachte wijzigingen, drukke perrons en plotse drempels onderweg. Met Rail Away kan ik toch dagdromen, zonder al die stressfactoren.

Zo reis ik vanop mijn terras de wereld rond (zo ben ik al in alle werelddelen geweest), met oortjes in, of met beelden op mijn laptop zonder geluid, gewoon vanuit mijn stoel. Ik zou ook kunnen kiezen voor de spoorseries van de Brit Michael Portillo. Die zijn bijzonder, zeker de Britse reizen, maar ze vragen net iets meer van mij. Of ik zou de boeken van reisauteurs kunnen lezen, in het genre waarin wijlen Cees Nooteboom zo uitblonk. Maar daar moet ik fris en monter voor zijn, en dat lukt me niet altijd.

Alleen de essentie: de reis en de natuur/cultuur

Wat mij het meest aanspreekt in Rail Away, zijn de panoramische beelden van indrukwekkende natuur. Of het nu de besneeuwde Zwitserse Alpen zijn of uitgestrekte Aziatische landschappen: de aandacht gaat altijd naar de schoonheid van de omgeving. Tussen de rijdende beelden door leer ik terloops iets over de lokale cultuur, de architectuur en de geschiedenis van de dorpen en steden langs het spoor. En dat allemaal zonder de spanning die reizen in het echt met zich meebrengt. Je ziet bijna geen menselijk contact en geen moeilijke sociale situaties. Er zijn geen interviews met gestreste reizigers en geen verborgen sociale signalen die ik moet ontcijferen. Ik krijg alleen de essentie: de reis en de natuur.

De veiligheid van vaste rails

Een trein rijdt op rails. Dat klinkt heel simpel, en dat is het ook. Een trein kan niet zomaar links afslaan, plots remmen voor een zijstraat of verdwalen. Het traject ligt vast. Die geometrische logica geeft mij een enorm gevoel van veiligheid.

De opbouw van een aflevering is bovendien al ruim dertig jaar bijna niet veranderd. Als kijker weet je precies wat je krijgt: een introductie van de trein, beelden vanuit de cabine, luchtshots van het landschap en een informatief uitstapje naar de omgeving. Zo hoeft mijn hoofd niet voortdurend te voorspellen wat er nu weer gaat gebeuren. Rail Away geeft mij dat houvast op een scherm van vijftig minuten. Absolute voorspelbaarheid is hier geen verveling, maar comfort en geborgenheid.

saai als keurmerk

Lang dacht ik dat mijn liefde voor dit programma iets vreemds was. Dat is het niet. In de slow-tv-gemeenschap hoor ik telkens hetzelfde, en het sluit precies aan bij wat autistische kijkers ook benoemen.

Programmamaker en fervent kijker Sander Nieuwenhuijsen verwoordde het mooi. Na een drukke dag wordt hij moe van zijn eigen gedachten. Rail Away is dan net interessant genoeg om die gedachten af te leiden, maar te saai om nieuwe prikkels op te wekken. Je wordt niet alle kanten op geslingerd, niet qua emoties en niet qua energie.

Terwijl veel anderen voortdurend vechten tegen de verveling en de ene fantasie na de andere oproepen, ervaart mijn brein die rust net als een cadeau. Het is dezelfde reden waarom Rail Away al meer dan dertig jaar meegaat: er gebeurt nooit iets, het is altijd weer die trein. Voor veel mensen is dat een verademing. Voor mij is het vaak meer dan dat: een plek waar de wereld eindelijk mijn tempo aanhoudt.

Rail Away bewijst zo dat de reis boeiender kan zijn dan de bestemming. Het programma weeft de menselijke bewondering voor techniek samen met een diep respect voor het landschap waar die techniek doorheen snijdt. En voor mij is het bovendien iets heel praktisch: de betrouwbaarste rustbrenger in mijn week.