Expeditie tandarts

Naar de tandarts gaan … er zijn leukere dingen die een mens kan bedenken. Op het lijstje van angstaanjagende situaties staat het wellicht bij heel wat mensen (en zeker niet alleen zij met autisme) met stip bovenaan.

De tandarts

Tandartsen zijn dan ook fascinerende mensen. Alleen al de bloedstollende verhalen die in de families de ronde doen !

Over toen tanden nog met de blote handen uit het ‘bakkes’ worden gesleurd. Over het toedienen van verdoving met whisky of de hamer waarmee de hoefsmid het paard beslaat. Over bloederige monden, flauwgevallen bomen van kerels, meisjes die bezwijken en dames die ter plekke ovuleren en/of lijkbleek wegtrekken.

Wie dus naar de tandarts gaat getuigt van de grootst mogelijke moed. Wie er zonder zichtbare aftakeling of wonden van terugkeert is nog meer een ware held en kan alles aan wat daarna nog op zijn of haar levenspad komt. Een volgend tandartsbezoek bijvoorbeeld. Een jaarlijkse test op moed en pijn verdragen.

Althans, zo lijkt het. De meeste tandartsen zijn best aardige mensen. Ze hebben vaak humor en zijn vriendelijk. Akkoord, er zijn er die wat moeilijk doen tegen wie teveel om uitleg vraagt en de rechtvaardiging van een behandeling betwist. Maar meestal loopt het niet uit op een conflict.

Een tandartsbezoek kan trouwens heel snel gedaan zijn. Zeker voor wie let op alle fasen die eraan vooraf gaan.

Een tandartsbezoek kan ook aangenaam zijn, als de tandarts voor iedereen het bezoek minder stressvol maakt en let op ‘gevoelige plekken’, letterlijk en figuurlijk.

Als regelmatig gebruiker en ervaringsdeskundige van de Vlaamse tandheelkunde, belicht ik hierna wat volgens mij het bezoek aangenamer kan maken. De fragmenten in cursief zijn getuigenissen van mensen die onherkenbaar gemaakt zijn.

Verwacht echter geen gezondheidsgids, of tips à la Tante Kaat of Sien & Maria. De beste gezondheidstip is je eigen leven in handen nemen … en gezondheidstips met een korrel zout nemen.

Mondhygiëne

Alles begint natuurlijk bij de mondhygïëne, waarvoor een aantal tips van de Tandartsenvereniging bestaan.

Om te beginnen is tandverzorging daarbij belangrijk maar het kan best zijn dat mondhygiëne ook van andere zaken afhangt.

Bepaalde ziektes of fysieke beperkingen (zoals een stofwisselingsstoornis, maagbreuk, oprispingen, rumineren …) kunnen de tanden zodanig aantasten dat het onterecht lijkt alsof iemand zijn tanden niet of onvolledig poetst. Ook het gebruik van bepaalde medicatie kan hierop een invloed hebben.

Een tandarts die zich na één blik in de mond al boos maakt of een patiënt vermaant de tanden beter te poetsen (‘volgende keer met haren op de borstel, mevrouwtje’), vergeet dat patiënten met bepaalde ziektes of beperkingen er niet aan kunnen doen én heel wat inspanningen doen om hun mond zo net mogelijk te houden. Een tandarts die herhaaldelijk die opmerking maakt, kan je volgens mij beter links laten liggen.

Tanden poetsen

Tanden poetsen … is voor veel mensen wel een dagelijkse uitdaging. Leren poetsen kan voor sommigen wel een tijdje duren. De juiste beweging, coördinatie, motorische posities, hoelang, met hoeveel druk … is niet evident. Bij sommigen helpt een schema om het te blijven onthouden, bij anderen kan dit gedeeltelijk of volledig wegvallen.

Met de elektronische tandenborstel kan het soms gemakkelijker om overal in de mond te komen. Hoewel uitvinden hoe zo’n ding precies werkt, ook niet zo simpel is. Het uit de verpakking krijgen alleen al, is iets dat toch enige handigheid vergt.

Bovendien moet tanden poetsen een plaatsje krijgen in het al overvolle ochtend – en avondritueel. Eerder dan een vast uur is een vast moment belangrijk.

Twee keer per dag zou moeten volstaan. Het lijkt overdag vrij zinloos tanden te poetsen omdat een mens sowieso toch blijft eten.

’s Avonds, vlak voor het slapen heeft ’t het meest zin. Met een ‘vuile mond’ slapen is meestal niet zo aangenaam is. Zeker niet voor de persoon die naast je ligt.

Een andere belangrijke motivatie is bacteriën niet de kans te geven gedurende de nacht zich voort te planten in je mond.

Tandpasta & tandenborstel

De juiste tandpasta en tandenborstel vinden is geen eenvoudige opdracht.

In de supermarkt of apotheker is de keuzemogelijkheid in tandpasta’s enorm. Fluortandpasta (met fluoride), tandvleesversterkend, antibacterieel, anti-tandplaque of anti-tandsteen, voor gevoelige tanden, met blekende werking, homeopathische of anti-aften … en dan heb je nog binnen elk van deze soorten prijscategorieën, merken en mengeling.

Eens de keuze gemaakt is, al dan niet met hulp van een deskundige, moet ook duidelijk zijn dat tandpasta niet om te eten of in te slikken is.

Een tandenborstel kiezen dan. Manueel of elektrisch. Binnen manueel hard, zacht of medium. Binnen elektrisch oscillerend of sonisch. Geraak er maar wijs aan uit.

En dan zijn er ook nog andere vormen van tanden onderhouden: de flossdraad (of tandzijde), de tandenstoker, het interdentaal borsteltje, het mondspoelmiddel en de fluoridesupplementen.

Voeding

Veel hangt natuurlijk af van de voeding die door de mond gaat, en dus met de tanden in aanraking komt. Hoeveel snoepgoed er verbruikt wordt, of de voeding gevarieerd of eerder monotoon is, welke tussendoortjes gebruikt worden, de kauwkwaliteiten, en welke maaltijden er tijdens en tussen de maaltijden gebruikt worden kunnen de mondhygiëne en dus de frequentie van het tandartsbezoek bepalen.

Sommige mensen stellen tandartsbezoeken uit. Om financiële redenen, soms. Omdat ze geen tijd hebben. Omdat het niet nodig zou zijn. Meestal zijn dat drogredenen. Waarom niet toegeven dat ze ’t gewoon niet aan durven en niet graag hun mond overgeven aan een deskundige in witte schort die met allerlei instrumenten zwaait ?

Soorten tandartsen

Van mijn eerste tandarts herinner ik me vooral het witte licht en de korte duur. Mijn tanden heb ik meestal laten verzorgen door een algemene tandarts. Een parodentoloog heb ik nooit moeten bezoeken, een orthodentist en een stomatoloog wel.

Tandartsbezoek

Zo’n tandartsbezoek wordt soms voorbereid. Dat kan door de concretisering van het traject dat gevolgd wordt, door iconen, maar ook door vooraf een ‘rondleiding ter kennismaking’ te krijgen.

Voor kinderen met autisme en angst voor aanraking van de mond, kan dit misschien een manier zijn om de stress te verminderen.

Het is volgens mij vooral belangrijk te weten wat er gaat gebeuren (wat, wanneer, hoe en waarom) in duidelijke en heldere bewoording. Zonder onnodig jargon te gebruiken dus. Het mag tegelijk ook niet te simplistisch uitgelegd worden, want een tandarts is nog altijd een deskundige.

Dat kan bepaalde onaangename gebeurtenissen vermijden, zoals iemand die door onduideljkheid van de behandeling de praktijk weer buitenloopt, of aanwijzingen geeft aan de tandarts terwijl die bezig is en op diens vingers bijt of lastig doet tegen de tandartsassistente. Het vermijdt ook hevige gebaren, plotse bewegingen, roepen en napijn voor de patiënt.

Een aantal van de hiernavolgende tips ter verbetering van een tandartspraktijk kunnen kunnen ook voor niet-autistische personen positief zijn. Het is de bedoeling de tandarts voor iedereen aangenamer te maken.

De afspraak

Een afspraak maken is meestal de eerste drempel voor iemand met autisme om naar de tandarts te gaan. Bij de meeste tandartsen gebeurt dit via de telefoon. Wat al enige vaardigheid en voorbereiding vergt. Een online afspraak zou, zoals bij sommige huisartsen, eventueel ook kunnen.

Wanneer een afspraak verplaatst moet worden, is het zeker voor mensen met autisme belangrijk dit te vermijden. Als het echt niet anders kan, liefst niet binnen zeer korte termijn bellen zonder redelijke motivatie (congres, spoedingreep, familiale kwestie). Als die motivatie redelijk genoeg & gemeend is, zal dat voor iemand met autisme vaak minder een probleem vormen dan voor anderen.

Wachten en wachtzalen

Elke keer zit ik te wachten in een lawaaierige goed gevulde wachtzaal. Er is veel volk. De tandarts houdt van hippe, discomuziek. Het interieur is er schreeuwerig, de lichten fel en direct en de ramen die uitgeven op een drukke straat staan er steeds open (Marieke, 30)

Wachtzalen zijn doorgaans een bron van irritatie. Er zijn niet alleen de talloze prikkels. Er zijn ook al eens mensen die een informele babbel willen doen.

Een ideale wachtzaal zou er een zijn met voldoende verluchting, met indirect licht, zonder (vervelende) (achtergrond) muziek, met muren zonder afleiding op, eventueel met tijdschriften over techniek of wetenschap, en met een duidelijk aangegeven wachttijd.

Pastelkleuren, warm licht, rustgevende schilderijen, een interieur dat rust uitstraalt, ramen met ofwel zich op een tuin of met mat glas kunnen ook helpen.

Stoelen zijn doorgaans een teer punt van wachtzalen. Te hard of te zacht, met een irriterende stoffen bekleding, wegzakkend, wippend, trillend, … een voldoende comfortabele stoel is een zeldzaamheid. Voldoende loopruimte, voor actieve kinderen, is ook iets dat vaak ontbreekt. Een afgebakend speelhoekje kan handig zijn.

Als de wachttijd uitloopt, zou het stressverminderend werken door dit op een of andere manier (via een klok die loopt, iemand die ’t komt zeggen met reden) kenbaar te maken zodat de ongemak van de onzekerheid vermindert. Het is immers vooral de onzekerheid en niet zozeer de wachttijd zelf die voor ongemak zorgt.

Onthaal

Ik ben nog maar net het kabinet binnen of ik wordt gehaast, zonder mij te begroeten, naar een met oud bruin leer overtrokken ouderwetse stoel geleid. Intussen vergist de tandarts zich schijnbaar in mijn naam, vraagt mij verstrooid waarover het alweer ging, en murmelt iets in zichzelf (Eric, 22)

Eens de patiënt binnen is, wordt best van begin af aan de zekerheid gegeven dat hij alles mag vragen en van bij de eerste stap in het kabinet tot buiten zal weten wat er aan de hand is.

De tandarts kan zich om te beginnen voorstellen. Of de assistent(e) kan zichzelf en de tandarts voorstellen. Dat wordt al eens vergeten, waardoor een eerste stap tot een vertrouwensband gemist wordt.

Deze vertrouwensrelatie is bij mensen met autisme immers niet zozeer gebaseerd op de status van het diploma van de tandarts, of zijn witte jas, maar eerder door zijn gedrag, zijn manier van denken, zijn houding, zijn stem en vooral of hij wezenlijk iets doet om het leven van de persoon in kwestie te veraangenamen.

De waardering van de persoon als patiënt is daarin erg belangrijk. Persoonlijk aanspreken, de behandeling toelichten, een visitekaartje geven, … het zijn soms details die ’t doen. Zelf vond ik ’t bijvoorbeeld erg irritant als kind of jongere via mijn moeder of vader aangesproken te worden. Een goede tandarts leert na een tijd wel dat hij of zij mijn moeder of vader, als die mee zijn, moet aanspreken door zich tot mij te richten.

Behandeling

Eenmaal in de stoel, wordt mijn mond zonder veel poespas opengetrokken, en zonder veel uitleg wie hij is en hoe ik het best kon aangeven als het mij niet beviel … begint hij aan mijn gebit te werken (Elise, 18)

Nadat mijn mond opengetrokken is, zegt de tandarts : “Aaaha. Ik zie wat er is. Da’s een verdomd slechte toestand. Jij poetst je tanden zeker met een borstel zonder haartjes op hé, kereltje. Haha, we zullen daar snel eens iets aan verhelpen”. Intussen hoor ik hem aan allerlei instrumenten prutsen in de achtergrond (Jean, 17)

Uitdrukkingen als “dat komt allemaal wel in orde”, “vertrouw op mij” en “we zullen er eens snel in vliegen” volgen elkaar op. Ik krimp steeds meer lijkbleek in mijn stoel terwijl de tandarts fluitend bezig is, af en toe iets murmelend. Informatie over de diagnose, en verklaren wat er gaat gebeuren … dat is er niet bij. Als dat dan wel gebeurt, zie ik angstaanjagende foto’s van extreem onverzorgde tanden, die in niets op de mijne lijken. (Tine, 25)

Op elk moment de patiënt op de hoogte houden wat er gebeurt en waarom (instrumenten, handelingen) vind ik zelf erg bevorderlijk. Het kan ook best zijn dat de patiënt de zin niet in ziet van de behandeling. Dat kan zonder twijfel, want hoewel de tandarts de tandarts is, is de patiënt degene die met vrije wil moet instemmen & zal betalen.

Met ‘wanneer … dan … anders …’ kan dit toegelicht worden. Bijvoorbeeld: wanneer er een gaatje is, dan is het best, heb ik uit ervaring, dat we het nu herstellen. Dat duurt ongeveer zo lang (een schatting van de tijd). Anders kan je de volgende dagen en weken pijn krijgen. Wanneer je het nu niet wil, dan kan ik een afspraak voor je maken. Wil je dat ? Natuurlijk gaat dit bij kinderen en soms jongeren vaak in dialoog met de persoon die mee is (moeder, opvoeder, vriend(in)).

De paniekknop

Mijn tandarts heeft de gewoon meteen allerlei (angstaanjagende) instrumenten boven te halen en die naar richting mijn mond te brengen. Die mond blijft natuurlijk gesloten zolang er geen uitleg komt waarvoor dit dient en wat er gaat gebeuren (Leontien, 25)

Het kan ook handig zijn te weten wat je als patiënt kan doen als het je te veel wordt, als je in paniek slaat, als de pijn te heftig wordt. Een rode knop indrukken, zodat er een lichtje brand. Linker – of rechterhand omhoog steken. Voet even in de lucht heffen. Zolang er afgesproken signaal is, en een afgesproken reactie op dit signaal door de tandarts, kan dit veel ongemak verhelpen. Het kan bijvoorbeeld roepen of bijten vermijden.

Wederzijdse waardering

Tijdens behandelingen heeft mijn tandarts de onhebbelijke gewoonte een telefoon op te nemen of een tijdje te praten met iemand, of zelfs een heel gesprek te voeren met mijn moeder. En mijn mond dan, denk ik, ik lig hier met mijn mond open en ik ben de patiënt, ik en niemand anders. Of ze loopt even weg weer naar haar bureau om een afspraak te noteren. Kortom, met van alles bezig behalve met mij als patiënt. En dan maar verwonderd zijn dat ik ongerust wordt. (Emmanuel, 31)

Mensen worden graag beloond om de inspanningen die ze doen. Tandartsen uiteraard, en het kan geen kwaad als patiênt hen te zeggen wanneer ze het goed doen.

Maar ook mensen die zich in de tandartsstoel laten behandelen. Zeggen dat de patiënt ‘goed bezig’ is, als dat ’t geval is, mag gerust. Niet op betuttelende toon natuurlijk. Geen ‘flinke jongen’ tegen een boom van een puber. En als dat niet het geval is, als de patiënt niet goed bezig is, mag dat ook gezegd worden. Maar dat dit dan vooral een probleem is voor de cliënt, en voor hem gevolgen op termijn heeft.

Het is ook positief wanneer de naam van de patiënt af en toe valt. Zodat duidelijk wordt dat de tandarts nog steeds met jou bezig is. En niet met je moeder of je vriend(in) bijvoorbeeld.

Aansluitend is het zeker niet geruststellend wanneer duidelijk wordt dat de tandarts met verschillende zaken tegelijk bezig is. De telefoon beantwoorden, de deur opendoen, een gesprek voeren met moeder of vriend(in) … en tegelijk met één oog bezig zijn met de patiënt, geeft weinig vertrouwen. De enige van tel is de persoon in de stoel.

Verdoving

Eerlijk, ik heb liever geen verdoving. Pijn is mij niet zozeer een probleem. Het is de verdoving die pijn doet. Ik heb zo’n gevoeligheid in mijn wangen en neus dat het is of ik stik als ik verdoofd wordt. Bovendien ben ik er achteraf erg ziek van. Natuurlijk is de tandarts telkens ik dit zeg erg verbaasd en vind hij dit ‘merkwaardig’. Hij vind dat ik teveel boekjes als de Flair & de Feeling lees en lacht dan vettig. De vetzak. Maar wat hij ook doet, en dat irriteert me erg, is na die verschrikkelijke prik gewoon zonder iets te zeggen weg te lopen. Wat zou hij doen als ik er bij terugkeer niet meer zou zijn ?(Valérie, 23)

Verdoving is tegenwoordig vaak het moeilijkste moment in de behandeling. Een scherpe naald met vieze vloeistof penetreert het tere tandvlees waarop de ijzige smurrie zich verspreid, om daarna een deel van de wang te doen stollen. Zo voelt het ongeveer aan.

Duidelijk maken wat er gaat gebeuren, wat het effect zou kunnen zijn, wat de patiënt moet doen als hij denkt dat er iets verontrustend gebeurt is belangrijk. Als de tandarts intussentijd weggaat, mag hij ook gerust zeggen hoe lang hij ongeveer weggaat en waar hij bereikbaar is mocht er iets gebeuren. Een boekje om te lezen of een activiteit die de patiënt kan doen, kan de pijn wat verzachten.

Afrekening & afscheid

Na de behandeling is het meestal de bedoeling dat er betaald wordt. Dat is niet altijd even duidelijk en soms worden opeenvolgende beurten tesamen betaald. Het kan geen kwaad daar duidelijk in te zijn als tandarts. Wanneer er toch betaald moet worden, dan is het ook goed dat de tandarts de rekening toelicht. Wat er precies gedaan is, wat dit kost en hoeveel de persoon in kwestie volgens de tandarts zal terug betaald krijgen van de ziekenkas. Aansluitend wordt eventueel een nieuwe afspraak gemaakt, die op een kaartje wordt geschreven.

Eens de behandeling voorbij, en er betaald is, rest nog de angst wat er de volgende uren zal gebeuren en hoe op mogelijks ongewenste effecten (pijn, andere gewaarwordingen) gereageerd moet worden.

De tandarts is daar best heel open in, en een ‘alles komt goed’ is allesbehalve geruststellend. Wanneer (en wanneer niet) en welke pijnstillers er het meest effectief zijn voor de soort pijn, en eventueel ook een nummer waar de patiënt naartoe kan bellen als het uit de hand loopt, kunnen helpen. Weten dat er een alternatief is en de pijn voorzien is, kan soms verhinderen dat de persoon met autisme ook werkelijk belt.

Eenmaal dit gezegd, wordt de persoon naar de uitgang geleid, mogelijks tot aan de deur die uitgeeft op de straat. De laatste indruk zegt soms veel.

Een bedanking dat de persoon naar hem is toegekomen en het goed heeft gedaan en hem nog een zo prettig mogelijke dag wensen (ondanks de pijn) … het kan de verhouding met de tandarts alleen verbeteren. Het kan dan zelfs gebeuren dat de tandarts een kaartje krijgt op kerstmis, en gewaardeerd wordt als persoon met een deskundigheid in tandheelkunde.

2 Comments »

  1. Dankjewel voor deze blog over een tandartsbezoek. Ik kan me voorstellen dat het moeilijk is om met autisme zulke stappen te ondernemen. Eerlijk gezegd heb ik er zelf al moeite mee om me in zo’n situatie te plaatsen en bezoek daarom de tandarts slechts een keer in de zoveel jaren.

    Liked by 1 persoon

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.