Wanneer het leven me overweldigt, zoek ik mijn toevlucht in lezen. Dit is geen nieuw concept – de meeste mensen zijn wel bekend met de vecht-of-vluchtreactie, en de iets minder bekende vecht-vlucht-bevries-reactie. Sommigen noemen het ook wel eens een imploderen-exploderen-stationeren-reactie.

Laat me de connectie tussen mijn persoonlijke ervaring en autisme verduidelijken. Als autistisch persoon zijn de dagelijkse prikkels soms overweldigend. Geluiden, lichten, sociale interacties – ze kunnen allemaal veel van me vergen en me angstig maken. Op zulke momenten heb ik nood aan terugtrekken in een toevluchtsoord, wat in mijn geval gebeurt door te lezen. Het stelt me in staat om me terug te trekken in een andere wereld, weg van de overweldigende prikkels van het moment. Het is als een veilige haven waar ik mijn gedachten kan ordenen en tot rust kan komen.

Voor autistische kinderen, zo las ik onlangs in een gespecialiseerd vakblad voor autistisch onderzoek, is vroege blootstelling aan boeken en de kans om hun verbeelding te verkennen van onschatbare waarde. Lezen biedt hen niet alleen de mogelijkheid om te ontsnappen aan de overstimulatie van de buitenwereld maar het zou ook hun cognitieve ontwikkeling stimuleren. Het helpt bij het vergroten van hun woordenschat, begrip en empathie. Het opent de deur naar nieuwe werelden en nieuwe ideeën.

Een van mijn meest dierbare herinneringen is voorgelezen worden, door mijn ouders, door de leerkrachten in het lager onderwijs, in de leesgroepen waar ik later bij aansloot. Het was een moment van verbinding en ontwikkeling. Ik kon me als kind verliezen in die verhalen, en wilde ze keer op keer terug verteld horen. Ook al wilden zij waarschijnlijk liever eens een ander boek voorlezen, dan het zoveelste verhaaltje. Voor mij was het niet alleen een veilige routine maar was het verhaal telkens opnieuw anders verteld. Er was altijd wel iets nieuws, leek het.

Kortom, lezen heeft me geholpen om te gaan met overweldiging en heeft me een manier geboden om mijn innerlijke rust te vinden. Het is een schat die ik koester en die ik graag deel met anderen. Of je nu autistisch bent of niet, lezen heeft de kracht om ons allemaal te kalmeren, te inspireren en te laten groeien. Het opent de deuren naar onbegrensde werelden en mogelijkheden, en dat is een geschenk dat we allemaal kunnen omarmen.

Wanneer mijn hart begint te bonzen in mijn borstkas en die gevaarlijke! Gevaarlijke! hormonen mijn hersenen overspoelen, lijkt het enige zinvolle te zijn om me terug te trekken naar een wereld van woorden en verhalen. Het is niet dat ik zoiets rationeel bedenk; op zo’n moment blijven gedachten achter als stofwolken in een tekenfilm. Meep meep, als de Road Runner in de animatieserie ‘Wile E. Coyote and the Road Runner’ van Warner Bros.

In teksten en lezingen waar autisme bij te pas komt, wordt verdiepen in boeken wel eens omschreven als wegduiken, ontsnappen, jezelf verliezen, je terugtrekken, of afstand nemen van mensen. Ik werd me daarvan bewust nadat ik voor het eerst op een drukke plek overweldigd raakte. Ik vraag me af of anderen dit gedrag als ongepast beschouwen, als iets waar ik voor berispt zou moeten worden.

Sommige mensen beschrijven aan mij een angst als ze voelen als autistische mensen die ze kennen, hun dochter of zoon, hun man of vrouw, hun vrienden of kennissen, hun ouders zich terugtrekken in lezen. Misschien komt die angst voort uit het besef dat die mensen zich daardoor kwetsbaar opstellen, of omdat ze op die moment weinig controle hebben over zichzelf. Ze sluiten zich op zo’n moment af van gevaar, conflict of confrontatie. Ze willen alleen met rust gelaten worden, begrip en vooral een moment van innerlijke vrede.

Voor sommige autistische mensen kan deze vorm van terugtrekken in lezen belangrijker invloeden hebben dan voor andere. Voor jonge autistische kinderen zou het een groot verschil kunnen maken op vlak van levenskwaliteit. Ik herinner me nog de eerste keer dat ik hoorde dat autistische mensen van jongsaf aan 160 meer kans hebben om gepest te worden. Het bericht rakelde herinneringen op aan vreselijke momenten waarop ik gepest werd, van in de kleuterklas tot op het laatste moment van het secundair onderwijs en verder.

De noodzaak om een veilige ruimte te hebben om zichzelf te kunnen uiten zoals je bent, blijkt voor autistische mensen al van in het begin van hun ontwikkeling levensnoodzakelijk. Ook de innerlijke wereld kunnen verkennen is gezien de grote kans om beschadigd te worden, al vroeg belangrijk. Ook al noemen sommigen het overbeschermend, toch heeft iedereen op een of andere manier graag een gids die je helpt bij je ontdekkingstocht van je verbeelding, in mijn geval door de wereld van boeken.

Lezen helpt om te ventileren, te ontluchten, niet alles op te kroppen en te slikken. Ondanks de uitdagingen van sociale contacten (zoals het geval is als je bijvoorbeeld introvert bent), biedt het ook rust. Lezen heb ik tijdens mijn leven vaak als toevlucht ervaren, als levensveranderend, als levensverrijkend. Het betekende voor mij ontsnappen aan de chaotische, onoverzichtelijke, onontcijferbare, onvoorspelbare orde van de wereld om mij heen. Lezen was voor mij dwalen in andere wereld, andere gedachten en andere levens. Lezen heelde, voor een stuk.

Om me terug te trekken in boeken hoef ik zelfs niet te lezen. Tijdens een gesprek kan ik de kamer verlaten, een andere dimensie betrekken, zelfs een vriendschap beëindigen. Ik zie lezen in de eerste plaats als boeken lezen, in zekere zin ook als lezen van (waarneembare) omgevingen (van op een afstand), van (fascinerende, verrassende) expressies van anderen, van werelden binnenin. Ik denk dat me terugtrekken in mezelf, in een boek, in een andere dimensie tot een van mijn best ontwikkelde vaardigheden behoort. In mijn hoofd heb ik al meer gedaan dan ik ooit had kunnen dromen. In mijn hoofd heb ik, onder andere dankzij lezen, een gevoel van eigenwaarde ontwikkeld en meer dan mogelijk is mijn grenzen ontdekt.

De terugkeer naar mijn eigen wereld uit mijn dagdromen, na lezen, luisteren of anderszins ondergedompeld zijn in een verhaal, is steeds minder een ontnuchtering dankzij mijn bibliotheek die me dag en nacht vergezelt. Het is niet dat ik nu steeds thuis wil zijn, om te lezen, maar als ik wegga, weet ik dat ik straks weer terugkom, en er een duizend-tal boeken op mij wacht.

Ik hoef sinds enkele jaren zelfs niet meer fysiek thuis te zijn, ik neem op mijn tablet mijn bibliotheek mee op clouds. De meeste fysieke boeken die ik heb, staan immers ook in elektronische vorm op mijn tablet in de cloud. Dat is natuurlijk niet hetzelfde gevoel, maar ik voel me steeds een beetje meer thuis, zelfs op plaatsen waar ik nog nooit ben geweest. Op voorwaarde dat er stroom is natuurlijk, en het liefst ook draadloos internet. Al ben ik wel even zoet met die honderden boeken in mijn rugzak.

Vanzelfsprekend is lezen als een amnier om met overweldiging om te gaan, als een vorm van ontsnapping een persoonlijke ervaring. Andere autistische mensen hebben ongetwijfeld hun eigen manier om een veilige ruimte maken waarin ze hun innerlijke wereld kunnen verkennen en zich op een uniek eigen manier kunnen uiten. Voor mij is lezen echter al altijd een bron van troost, rust en persoonlijke groei geweest.

Ik weet niet zeker of ik wel van lezen houd. Ik hou van veel, ook van dutjes doen, lieve mensen en favoriet eten, een huisdier dat alle liefde geeft, een moment alleen. Er is ook veel dat ik verafschuw. Maar ik hou toch wel veel van de staat van zijn nadat ik in een boek gedoken, omringd door stilte, door rust en wijsheid, die ik vaak uit lezen haal. Ik wens iedereen die gemoedsrust toe, van jongsaf aan, maar vooral nu en vooral vandaag.