Succesvol compenseren voor beginners

Succesvol zijn op sociaal vlak en vriendschap met voldoening kunnen ontwikkelen, staat tegenwoordig hoog aangeschreven in onze samenleving. Mensen die daar niet in slagen, om welke reden dan ook, hebben de neiging op zichzelf terug te plooien of integendeel de omgeving te willen controleren om de regels in hun voordeel te herschrijven.

Hieronder volgt een poging om te beschrijven hoe het anders kan, bewustzijn van beperkingen toch laten samengaan met kwaliteitsvol bestaan. Een tekst geïnspireerd door een Engelstalige publicatie van de Australische psycholoog Tony Attwood.

Sociale stress

Het is best mogelijk dat iemand met autisme zich bewust is van de sociale isolatie en beperkingen in sociale omgang maar geen idee heeft om dit intuïtief te veranderen of niet weet hoe hieraan ook maar te beginnen.

Omgaan met mensen heeft nameljk geen start of einde, geen pauzeknop om even te bekomen, geen algemene repetitie of mogelijkheid tot herneming. Goedbedoelde en vaak erg moedige pogingen om sociaal toch maar meer mee te tellen worden bovendien vaak nog eens geridiculiseerd.

Doordat mensen in de omgeving, of de persoon zelf zich niet bewust is van de diagnose, ontbreekt vaak de waardering & aanmoediging. Net als anderen wil iemand met autisme graag gewaardeerd worden voor wie hij of zij is en vrienden hebben. Alleen weet hij niet wat te doen en raakt soms in de knoop door wel te zien dat hij anders is maar niet hoe het gewenste resultaat op sociaal vlak bereikt kan worden.

In extreme situaties kan dit leiden tot een depressie die ook activiteiten die voorheen leuk waren niet meer mogelijk maken, die verandering in slapen en eten brengen, de persoon in kwestie in een negatieve spiraal doen belanden en zelfs gedachten oproepen dat het beter was dat het gedaan zou zijn.

Vluchten in de fantasie

Een van de meer opbouwende manieren om met gedachten en gevoelens van anderszijn om te gaan is het vluchten in een levendige en complexe fantasiewereld.

In deze fictieve en virtuele wereld is de persoon in kwestie sociaal en academisch succesvol. Wat mensen er vooral in fascineert is de vreemdsoortigheid, het volledig vreemde en tegenstelde aan alles en iedereen wat in de eigen omgeving (school, werk, thuis) omgaat. Een droomwereld waar niets nog herinnert of geassocieerd wordt met wat tegen zit, waar niets herinnert aan mensen die vernederen, beangstigen of inspanningen niet zien of afkeuren. Een wereld die de persoon in kwestie met open armen ontvangt en de mogelijkheid biedt het fysieke leven te ontvluchten. Een leven dat alle oorzaak van pijn, schade en waardeloosheid is.

Interesse in andere, volledig vreemde culturen en werelden kan leiden tot obessieve bezigheid met science fiction, wetenschap, astronomie, prehistorie, met andere culturen of een andere tijd die ver vooruit of ver achterom liggen.

Mogelijks leidt het ook tot de ontwikkeling van een talent om te schrijven, fictie vanuit gefantaseerde vriendschappen of een vorm van reisjournalistiek van volledig vreemde culturen of landen. Een ietwat minder vruchtbare variatie daarop, die doorgaans meer geld kost, is de ontwikkeling van een preoccupatie met complexe ‘role-playing games’ of ‘online gaming’.

Vluchten in deze wereld van fantasie kan weliswaar ook risico’s met zich meebrengen. Ondermeer dat de intentie van iemand met autisme verkeerd geïnterpreteerd worden door zijn (onwetende) omgeving.

Zo worden mensen met autisme met een rijke fantasie vaak onterecht als leugenaars beschuldigd. De lange, fantastische verhalen die ze vertellen worden immers gezien als leugens. Terwijl ze voor een aandachtige luisteraar vaak meer waarheid bevatten dan de hypocriete verzinsels van veel neurotypicals. Bovendien zijn ze veelal vanuit een autistische logica zijn opgebouwd, en door iemand met kennis van autistisch denken snel te doorzien.

Een ander risico is dat de grens tussen werkelijke en fantasiewerelden voor iemand met autisme die vaak vlucht in de fantasie erg dun wordt of verdwijnt, zeker onder extreme stress of angst.

Zo kan iemand in deze stress-situaties verdwijnen in de eigen fantasiewereld als ware het een ‘virtuele panic-room’ of, positiever gesteld, een rijke bron van ontspannende stimul. Voor de buitenwereld echter, die op sociale omgang is afgesteld en gezelschap als een waarde meter van gezondheid ziet, is het vaak een bron van zorgen.

Overschakelen naar de God-modus

Sommige mensen met autisme gaan nog op een andere manier om met hun onaangename gevoelens en/of gedachten, eventueel in combinatie met de vorige.

Ze leggen de oorzaak en de oplossing ervan buiten zichzelf, dus bij anderen, hetzij de nabije of de ruimere omgeving, hetzij de maatschappij in het geheel.

Mogelijks ontstaat dan een vorm van overcompensatie voor gevoelens van incompetentie in sociale situaties door te ontkennen dat er iets mis zou zijn en op een volgens anderen arrogante manier stellen dat alle ongemak een probleem van anderen is.

Zulke mensen gaan in zogenaamde God-modus. Ze zien zichzelf als almachtige en alwetende mensen die nooit fouten maken en niet verkeerd kunnen zijn.

Volgens zichzelf hebben ze geen moeite met vriendschappen en sociale situaties of om de gedachten en intenties van anderen te beoordelen. Ze hoeven geen begeleiding of ondersteuning en willen niet anders bezien worden. Ze willen niet doorgaan voor speciaal of buitengewoon, alsof dat een consequentie zou moeten zijn van een diagnose. En al evenmin willen ze mensen met een handicap genoemd worden. Want naar eigen zeggen zijn ze niet ‘gek, slecht of stom’.

Compensatie

Hoewel zulke mensen wel degelijk beperkte sociale competenties hebben, doen ze wanhopige pogingen hun handicap, de consequenties van die beperkte competenties in maatschappelijke situaties, te verbergen.

De daaruit voortvloeiende ontkenning en arrogantie stelt niet enkel een probleem voor de omgeving. Ze draagt in de praktijk vooral bij tot het sociaal isolement van de persoon in kwestie.

Ze willen niet alleen graag dominantie en controle uitoefenen in hun sociale context. Het is eerder de combinatie van gebruik van intimidatie en de ontwikkeling van een of andere vorm van arrogantie en rigide houding , en anderzijds het vermijden van confrontaties door direct het roer om te gooien bij mogelijks verlies en poeslief te lijken, dat hen op termijn in erg moeilijke papieren brengt. Zulke mensen, vooral mannen, kunnen op termijn immers ‘vergiftigd’ worden door hun eigen machtsgevoel en verslaving aan dominantie.

Sommige vrouwen met autisme kiezen echter niet voor duidelijke en zichtbare dominantie maar eerder voor het vermijden van sociale verwachtingen en sociale situaties door een merkwaardige autistische vorm van emotionele change en eigenzinnige doorzetting.

Consequenties van arrogantie

Een van de consequenties van dit compensatiemechanisme van arrogantie en ontkenning kan jammer genoeg vergelding zijn door fysieke schade te berokkenen.

Mensen met autisme van deze inslag die verward raken door de intenties van anderen of niet langer weten wat te doen in de sociale situatie waarin ze zich bevinde, of een opvallende fout hebben gemaakt, zullen tot de situatie verkeerd interpreteren. Ze worden verward door een negatieve emotie die leidt tot de perceptie dat de acties van die andere persoon of personen met opzet slecht bedoeld waren.

Dit kan beantwoord worden door hetzij zichzelf hetzij de ander gelijkaardig ongemak toe te brengen. Soms door fysiek geweld. Het schaden van gevoelens, wezenlijk onzichtbaar maar voor iemand met autisme doorgaans veel voelbaarder, wordt dan verduidelijkt en waarneembaar gemaakt bij de ander of bij zichzelf.

Historicus van het eigen verleden

De bron of oorzaak van de vergelding, de zelfverwonding of de compensatie is soms niet meteen duidelijk voor mensen in de omgeving. Die vallen soms uit de lucht en weten zogezegd van niets.

Toch zijn mensen met autisme heel detailistisch op de hoogte van wat in hun eigen verleden betekenisvol of indrukwekkend, zowel in positieve als negatieve zin, zowel triomf als kwetsuur, is geweest. Ze zijn niet voor niets historici van hun eigen verleden. Die eigenschap kan uiteraard ook positief benut worden in de werksituatie.

Maar dit moeilijker of niet kunnen vergeten wat ooit misgelopen is, in een soort onzichtbare vertrouwensbalans bijgehouden, kan in combinatie met een arrogante attitude een mens met autisme ook verder weghouden van goede vriendschappen.

Ingaan op voorstellen om hierover na te denken of anderen, ondermeer zelfgekozen anderen die zij vertrouwen, toe te laten mee te zoeken naar manieren om wel op een goede manier om te gaan met mensen, bijvoorbeeld via begeleiding, zou een uitweg kunnen zijn.

Want de lange termijn-consequenties van dit gedrag kunnen ook op de toekomst van arbeidsleven, het eigen levensproject, de ontwikkeling van intieme contacten en op vriendschappen een belangrijk negatief effect hebben.

Observatie & absorbering

Een derde, en eerder intelligent en constructief mechanisme om tekorten in de sociale gratie te compenseren is het gedrag van mensen die sociaal succesvol zijn te observeren en te absorberen, zich eigen te maken door naadloze imitatie.

Aanvankelijk blijven mensen met autisme die voor dit mechanisme kiezen aan de kant. Ze kijken toe en doen op ’t eerste gezicht niet veel tot niets. Ze lijken passief, apathisch, lethargisch, zoals een zak aardappelen, starend naar de actie.

Niettemin nemen ze alles wat er om zich heen gebeurt nauwlettend op om de activiteiten die ze geobserveerd hebben stilletjes aan eerst in hun hoofd, later bij zichzelf na te spelen.

Mettertijd repeteren ze scripts en rollen, en doen ze groeien in zichzelf, om langzaam maar zeker, en met de nodige positieve bekrachtiging, de nodige vloeiendheid en het nodige vertrouwen te krijgen tot schoorvoetende experimenten in werkelijke sociale situaties die met vallen en opstaan en leersituaties in het dagelijks leven tot een aanvaardbaar maatschappelijk functioneren kunnen leiden.

Al naargelang de begaafdheid scannen mensen met autisme gebaren, stemtonen, maniërismen en scripts die ze zorgvuldig uitkiezen op basis van wat functioneel is binnen hun eigen levensproject, en wat hen een beter leven kan bezorgen. Ze leggen zich toe op de vaardigheid normaal te lijken.

Sommige imiteren de stem en/of de persoonlijkheid van vertrouwenspersonen of mensen naar wie ze opkijken, hun ‘mentor’. Door aangepaste technieken uit de toneel – en dramakunst kunnen mensen met autisme ook zelf scripts ontwikkelen om de meer alledaagse situaties goed aan te pakken.

Succesvol mits stress & energie in evenwicht

De meest succesvolle en doorzetters komen tot een vrij succesvolle carrière als ‘maatschappelijk acteur’, zonder het autisme nog zichtbaar is, tenzij in hevige stressituaties of bij zo fundamentele veranderingen dat de ‘tweede persoonlijkheid’, die collage van geïmiteerde scripts, in gruuzelementen valt en de persoon crasht.

Drie belangrijke nadelen aan deze observatiemethode, zijn behalve het niet meer erkend krijgen van het autisme door het zodanig goed kunnen wegsteken, ook het observeren van populaire modellen die eerder berucht zijn om hun deviant & slecht gedrag, en het ontwikkelen van een fake, weinig authentieke, streverige persoonlijkheid.

In de twee laatste gevallen zal de groep de persoon met autisme wel accepteren als hij perfect in het plaatje past qua uniform, taalgebruik, morele code, maar evengoed kunnen ze hem ridiculiseren of hij kan door sommige psychologen en psychiaters voor iemand met een meervoudige persoonlijkheidsstoornis gezien worden.

Wie zich wel nog bewust is van de persoon onder de eigen façade, de beperkingen durft erkennen, werkt aan energiemanagement en omgaan met stress, kan echter blijvend op een redelijk tot hoog niveau maatschappelijk functioneren, sociaal geïntegreerd raken zonder al te veel inauthentiek gedrag, zonder het risico met charlatan-‘deskundigen’ in contact te komen en met aanvaardbare kwaliteit van bestaan.

Geïnspireerd door een Engelstalige tekst van Tony Attwood, ‘Diagnosis in Adults’, verschenen in ‘Coming Out Asperger: diagnosis, disclosure and self-confidence’ (ed. Dinah Murray) (Jessica Kingsley Publishers, London, 2007)

2 Comments »

  1. Het is een opmerkelijk en interessant artikel dat vele autisten zou moeten inspireren.

    Wat mezelf betreft,vind ik de meeste herkenning in de laatst beschreven groep met een redelijk succesvol
    sociaal functioneren.
    Niettemin val ik soms door de mand en is een crash niet uitgesloten.

    Dit toont wel aan dat veel toch haalbaar is,zolang stress en benodigde energie in balans blijven met daarbij een goede “aarding”.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

Deze site gebruikt Akismet om spam te bestrijden. Ontdek hoe de data van je reactie verwerkt wordt.