Rond de promotie van autisme in de media

In 2008 woonde ik in beperkte kring een lezing bij van Lieven Jonckheere (psychoanalyst en Lacaniaans psycholoog) over de promotie van het autisme in de media en de mogelijke politieke recuperatie daarvan. Dr. Jonckheere doceert psychologische vakken aan de Hogeschool Gent en is psychoanalyticus in privé-praktijk.

Weinig mensen zal de promotie van het autisme in de media ontgaan zijn. Nochtans kan men zich afvragen waarom zoiets nodig is, wat hiervan de bedoeling kan zijn.

Autisme en dubbelzinnigheid

De diagnose van autisme is ontsprongen vanuit de psychoanalyse. Er zijn globaal gezien twee grote periodes te onderscheiden in de diagnostiek.

In een eerste, vroegere, periodeging de psychoanalyse diagnoses uitvinden, maakte het onderscheidingen. Deze vroegere periode bestaat uit een aanzet en een reactie daarop.

De aanzet wordt gegeven door Sigmund Freud die met zijn theorie een basis wil leggen voor de beschrijvende psychiatrie die Kraeplin uitbouwde. De triade neurose-psychose-perversie wordt in het leven geroepen door Freud.

Een reactie daarop is de creatie van tussengebieden om de grote kloven te overbruggen, met de creatie van borderline, autisme en midlifecrisis.

In een tweede, latere periodezien we als reactie hierop een biologische organische psychiatrie die ontstaat met kritiek op diagnoses als depressie, adhd en autisme.

In deze tekst zien we autisme als de onmogelijkheid om tot begrip van dubbelzinnigheid te komen door beperkingen in de verwerking van dubbelzinnige prikkels, signalen en informatie als gevolg van een organisch deficit of gebrek.

De vraag of dit evidence-based is, op feiten berust, laten we hier buiten beschouwing. Belangrijker zijn de motieven voor de verspreiding van deze visie, waarom deze visie gepromoot wordt, en vanuit welke motieven, omdat dit het succes van deze visie verklaart.

Drie trends in de mediaberichtgeving

In deze visie van autisme speelt taal, als drager van dubbelzinnigheid, een voorname rol. Mensen moeten tegen autisten ondubbelzinnig spreken, vooral in de zorgverlening. Een van de manieren om de evolutie in taalgebruik te bestuderen is via door de evolutie van de mediaberichtgeving te volgen.

We hebben dan ook De Standaard en De Morgen gevolgd van begin 2007 tot begin 2008. Op basis van deze lectuur kunnen we drie vaststellingen doen:

  • De promotie van autisme als handicap waarbij de politieke recuperatie zal benadrukt worden
  • De maatschappelijke relevant geworden vraag of autisme leidt tot agressie. Binnen het onderwijs zien we bijvoorbeeld een dubbele verklaring. Agressie binnen de groep wordt verklaard als sociologisch fenomeen, als een reactie tegen de complexe samenleving. Wanneer een individu agressief is, wordt die echter gezien als een vermoedelijk autist, als een tijdboom en dient de aanpak tegenover hem binnen het onderwijs door gon-begeleiding enzomeer gereorganiseerd worden.
  • Inclusie of insluiting in de gewone maatschappij van de autist, waarbij autisten niet langer in aparte instellingen moeten maar onder ons kunnen wonen. De maatschappij moet maar een plaats organiseren voor de autist onder ons.

Autisme als een handicap versus autisme als psychose

Wanneer we autisme als een handicap beschouwen, betekent dit dat we niet langer spreken over autisme als een psychose. Dit vraagt wellicht om enige toelichting.

In de visie van de psychoanalyse wordt autisme als een psychose beschouwd, hetzij binnen het individu veroorzaakt, hetzij door de koelkastmoeder geïnduceerd als een projectie, een folie à deux.

In de vroegere fase van de psychoanalyse beschouwt de psychoanalyst de ouders als oorzaak van de psychose.

De intelligente koelkastmoeder zet haar eigen beperkingen over op het kind via projectie. Hierbij vertrekt de psycho-analyse vanuit de mythe van de goede moeder die door een goede opvoeding kan verhinderen dat er psychische problemen ontstaan. Dit is een ongelukkig geëvolueerde mythe omdat er niet zoiets bestaat als een goede moeder. Hoe goed de moeder en haar opvoeding ook zijn, het risico op psychische problemen blijft reëel bestaan.

In de latere fase van de psychoanalyse wordt autisme als een psychische ziekte beschouwd die vanuit het individu opkomt.

Men gaat er dan van uit dat de autist zelf al een stuk voor zichzelf knutselt aan een oplossing en dat men hem hierbij moet stimuleren en helpen.

Bij psychotische mensen is het namelijk erg moeilijk, zoniet onmogelijk om van buitenaf oplossingen aan te bieden. De psychotische persoon zal ofwel weerstand of protest aantekenen of de hulp interpreteren als het pervers plezier van anderen om hem te koeioneren.

De psychose op zich is al een oplossing voor de eigen problemen en is eigenlijk al een aanpassing aan de samenleving, zij het op een nogal ongelukkige manier. Het komt er op aan bij de psychoticus te zoeken naar wat er al aanwezig is, en die zoveel mogelijk een positieve draai te geven.

Bij de visie dat autisme een handicap is, gaat men er eigenlijk vanuit dat er geen oplossing voorhanden is en dat de diagnose op zich de grootste bevrijding biedt.

Er is geen mogelijkheid tot uitvinding van de eigen aanpassing want de oplossing komt van buiten uit, uit de opvoeding, de gedragstherapie, de cognitieve therapie, de wonderpil (de biochemie) of het orthopedische hulpstuk (het klassieke beeld van de gehandicapte).

Problemen met de visie van autisme als een handicap

De twee voornaamste problemen met de visie van autisme als een handicap zijn de wachtlijsten en de mogelijke politieke exploitatie. Het eerste is slechts een symptoom van het tweede.

Mensen met autisme en hun omgeving moeten heel wat wachten op hulp. Eerst wachten ze een hele poos om ‘benoemd’ te worden als autist, op een diagnose. Vervolgens wachten ze om iets te kunnen doen met die diagnose.

Er is nogal wat politieke irritatie over het consumentisme van mensen, die niets meer doen, en alleen maar wachten op hulp. Toch kan je het de mensen moeilijk kwalijk nemen, als hen wijs gemaakt wordt dat autisme een handicap is en alleen van buitenaf de hulp kan komen.

Tegelijk stellen we vast dat de hulpverlening naar autisme toe op een aantal vlakken faalt.

  • Er is geen wondermiddel voor autisme zoals dat wel het geval zou zijn voor ADHD (Relatine) en depressie (Prozac). Nochtans twijfel men wel aan de goede werking van Proza en Rilatine. In een aantal gevallen gebeurde een gezinsmoord onder invloed van dit middel. En van Rilatine zouden patiënten soms oncontroleerbare bewegingen krijgen. Maar voor autisme is er dus in geen geval zo’n pil.
  • Uit getuigenissen van ouders en personen met autisme blijkt het faillissement van de gedragstherapie en de opvoeding. Zowel pedagogische als cognitieve interventies werken maar zeer tijdelijk en verhinderen niet de impasse. Het blijvend aanleren van maatschappelijk passend gedrag via de gedragstherapie blijkt niet te lukken.
  • Er is evenmin een soort hulpstuk voor mensen met autisme. Eventjes is ook gedacht dat de informatica een hulpstuk zou kunnen zijn, een middel om mensen met autisme binnen de samenleving te betrekken, maar dat blijkt niet het geval.

Een autistische samenleving?

Als de autist zich niet kan passen in de samenleving, dan gaat men er stilaan van uit dat de samenleving zich maar moet aanpassen aan de autist.

Aanvankelijk stuurde men aan op een begripvolle omgeving, met de juiste houding tegenover zulke ‘lastige mensen’. Maar hoe langer hoe meer evolueert men naar een utopische autistische samenleving, een Brave New World-idee (naar de gelijknamige utopische roman van Aldous Huxley).

Sommigen dromen al hardop van een volledige maatschappelijke revolutie waarbij de communicatie veel minder complex en veel eenduidiger moet zijn, waar er geen misverstanden meer mogen zijn.

De autistische persoon zou zich in die visie niet moeten aanpassen aan de samenleving, maar de samenleving past zich aan de autist door een taalhervorming, die een taalverarming als consequentie zou hebben.

Hoe dubbelzinniger ons taalgebruik, hoe agressiever mensen, en vooral autistische mensen, worden, omdat ze niet begrijpen wat er bedoeld wordt. Daarom wordt vanuit sommige kringen, die autisme als een handicap beschouwen, gepleit voor een digitalisering van de taal, onder andere door emoticons, waarbij er een eenduidige link is tussen gevoel en symbool.

Zo wordt er ook gesproken over de eenduidigheid van de dierentaal, van de lichaamstaal. Autismedeskundigen zijn dan ook meer en meer communicatiespecialisten die met autisten werken op basis van taalvereenvoudiging en visualisatie.

De visie van autisme als een handicap heeft dus als consequentie dat de aanpassing van binnenuit, de oplossingsgerichte aanpak door de persoon zelf, niet mogelijk is, en er beroep moet worden gedaan op hetzij hulpverlening hetzij een maatschappelijke bewustwording en verdraagzaamheid tegenover de beperkingen van de autistische persoon.

Autispeak

Deze maatschappelijke bewustwording gaat vooral gepaard met een streven naar eenduidige communicatie die taalverarming tot gevolg heeft. We zouden het hier ondermeer kunnen hebben over de opkomst van autispeak, een verwijzing naar George Orwell’s 1984, waar jacht wordt gemaakt op de mensen die nog dubbelzinnig spreken, de gebruikers van doublespeak.

Autispeak stoelt op ondubbelzinnigheid want de autist wordt kwaad als hij niet meteen weet wat er bedoeld wordt, als het niet meteen duidelijk is, en dat lokt agressie uit.

Nu is dubbelzinnigheid precies een van de kernthema’s van de psychoanalyse, en een element waar de psychoanalyse op wordt aangesproken binnen het huidige discours binnen de geestelijke gezondheidszorg. Mensen, en zeker autistische mensen, zouden immers onnodig verward raken door de dubbelzinnigheid van de psychoanalyse.

Promotie van de auti-samenleving

Autisme is tegenwoordig een politiek gevoelig onderwerp geworden in de media. De ondubbelzinnigheid past perfect in het discours van de politiek correctheid en de media.

Maar we kunnen ons afvragen of iedereen dan maar verplicht moet worden eenduidig en ondubbelzinnig te communiceren uit liefde voor onze autistische medemensen? Ongetwijfeld is een autist niet gebaat bij dubbelzinnigheid maar is ondubbelzinnig communiceren voor iedereen dan de oplossing? En moeten welzijnswerkers die dit discours bijtreden niet eens kritische reflecteren over de consequenties op macroniveau?

Er zijn een aantal groeperingen die de visie van autisme als een handicap sterk promoten, zonder zich vaak bewust te zijn van de politieke consequenties van hun spankracht en enthousiasme.

De belangengroepen

Een eerste groep die zich vaak zonder na te denken achter deze visie scharen zijn de belangengroepen met als voornaamste marktspelers de Vlaamse Vereniging Autisme (de ouder – en familievereniging), Autisme Centraal (het kennis – en ondersteuningscentrum), het Opleidingscentrum Autisme Theo Peeters (niet langer als zodanig actief) en Breek de Stilte. Zij vertegenwoordigen de Vlaamse autistische gemeenschap, zijnde de autisten, de ouders, het netwerk en de omgeving.

Zij hebben zich recent sterk kunnen profileren naar aanleiding van de toenemende diagnoses, de wachtlijsten, de zaak Van Themsche en de heisa rond Ben X. Ze keren zich expliciet tegen de psychoanalyse en de beschuldiging van de ouders, maar gooien vaak het kind met het badwater weg.

Deze belangengroepen worden niet gerecupereerd door de geneesmiddelenindustrie maar mogelijks wel door de politieke lobby. Er zou immers geen economisch winstbejag maar eerder een streven naar eenduidige administratieve vereenvoudiging zijn. De geneesmiddelenindustrie heeft ook geen interesse in de autismegemeenschap.

De moeders

De tweede groep bestaat uit de moeders die reeds lang het positieve van autisme willen benadrukken en de link beklemtonen van autisme en hoogbegaafdheid. Zij zijn onder andere de drijvende kracht achter de opkomst van het Syndroom van Asperger als alternatief voor de klassieke vorm van autisme die Leo Kanner lanceerde.

Kanner splitste na Wereldoorlog II autisme af van de verstandelijke handicap en de psychotische structuur. Een wereldoorlog is altijd een crisismoment en dan komt het wezen van de mens altijd iets meer bloot te liggen door de scheuren.

Asperger splitste autisme af van hoogbegaafdheid, maar kwam pas dankzij de moeders postuum in de media. Het rolmodel voor de promotie van de hoogbegaafde vorm van autisme werd Lorna Wing die in de jaren tachtig de autistische persoon lanceerde die het positieve karakter had en door begaafdheid kon compenseren.

Vanuit de zaal kwam de opmerking dat er wordt nadruk wordt gelegd op de rol van de moeder in het leven van de autistische persoon. De klassieke psychoanalyse gaat er immers vanuit dat de moeder een nefaste rol speelde maar momenteel is men daar gelukkig van afgestapt.

De rol van de vader is echter nog steeds niet duidelijk. De vader biedt immers niet dezelfde zekerheid in het leven van een autist De vader is te vergelijken met Sinterklaas. Want bestaat hij eigenlijk wel? Je weet ook nooit wat je van hem mag verwachten.

De autistische personen

Een derde groep mensen die zich achter de visie van autisme als een handicap scharen zijn de autistische personen zelf, die als gevolg van de promotie van het Syndroom van Asperger opnieuw in de wereld kunnen verschijnen.

De meeste mondige groep onder hen, een kleine groep weliswaar, schrijft biografieën en spreekt voor zalen over de eigen beleving.

Kamran Nazeer (schuilnaam van Emran Mian) is de persoon die binnen die groep het meest schrijver is van een aanrader. Hij is de meest dubbelzinnige autist en schrijft over de bewustwording. Binnen de getuigenisliteratuur stellen we vast dat er weinig belangstelling is voor therapie en dat de enige therapie de diagnose op zich is. De diagnose werkt volgens de meeste getuigen als verlichtend en bevrijdend voor de autist.

Vroeger was de diagnose veelal een stigmatiserende idee, en werd gevreesd dat een diagnose tot een stagnatie, tot een einde van verandering zou leiden. Nu blijkt echter, volgens de autisten zelf, dat inzicht persoonlijke verandering en zelfs maatschappelijke verandering tot gevolg zou kunnen hebben.

Er is in de afgelopen jaren dan ook een hysterische uitbreiding geweest van het aantal diagnoses. De vader wordt ook steeds meer betrokken bij de diagnosering of krijgt die zelf opgespeld. Wanneer de zoon of dochter autistisch is, zal de vader ook wel autistisch zijn, wordt vermoed. Binnen de praktijk van de psychotherapeut en de huisarts zijn er soms verwoede campagnes door de moeder om ook de vader een diagnose te laten stellen.

Ook begint men de laatste tijd aan diagnose met terugwerkende kracht te doen, d.w.z. men gaat van naar aanleiding van de diagnose van het kind ook nagaan of de vader ook autistisch is. Vrouwen vragen zich bijvoorbeeld af waarom hun man niet genoeg aandacht aan hen besteedt op seksueel gebied en gaan dan autisme vermoeden bij hem. Een diagnose zou plots alle problemen uit het verleden verklaren, wat niet steeds het geval is.

Politieke recuperatie

Steeds duidelijker wordt tegenwoordig de politieke lading van autisme. Vooral bij de zaak van Themsche werd dit duidelijk.

Aanvankelijk werd er gepleit voor racistische motieven. Daar stapte men echter snel van af en pleitte voor narcisme, waarbij er geen afwijking is maar gehandeld wordt vanuit eigenliefde. De agressie is dan zowel tegen zichzelf als tegen anderen gericht. Iedereen zou het kunnen gedaan hebben, en dus wordt de dader als toerekeningsvatbaar beschouwd. Niemand maakte daar een probleem van dat het niet ging om racisme.

De verdediging ging daar echter wel op in door autisme als een handicap aan te voeren. Er zou geen krenking van de eigenliefde zijn maar eerder een handelen vanuit een organische onmogelijkheid om emoties te verwerken.

De dader ging op zich nog ontploffen omdat dit op elk moment bij iedere aanleiding zou kunnen gebeuren. Dus is de dader niet toerekeningsvatbaar. De autismelobby kwam hier sterk tegen in, wat meteen haar sterkte bewees, maar ook haar zwakte, namelijk de politieke recuperatie. Kritische reflectie daarover blijft noodzakelijk.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s