Hoe denken mensen met autisme? … over autistisch denken

Het is telkens een eer en plezier te mogen spreken voor een groep geïnteresseerde mensen met allerlei vormen van betrokkenheid met (mensen met) autisme. Zo sprak ik onlangs voor een regiowerking van de Vlaamse Vereniging Autisme rond het onderwerp ‘autistisch denken’. Vanuit het perspectief van geïnteresseerde liefhebber met ervaringen en enige kennis. Op vraag van het publiek geef ik hieronder de presentatie, en een korte samenvatting van wat gezegd is.

Mijn voordracht begin ik, traditiegetrouw, met een overzicht van wat mijn (al dan talrijk opgekomen) publiek mag verwachten. Na een woordje over mezelf, geef ik een beetje theorie over hoe mensen met autisme denken (of hoe onderzoekers daar in de loop der tijd over dachten). Verder ga ik op hoe mensen met autisme de wereld beleven. Daarna behandel ik de vraag of mensen met autisme echt wel zo volledig anders denken en leven. Natuurlijk is er ook tijd voor vragen stellen en aanvullende inbreng doen. En tot slot mag er vanzelfsprekend ook tijd zijn voor een pauze met drankjes. Voor sommige mensen het hoogtepunt van de avond.

Vanuit welk perspectief kijk ik naar autistisch denken?

Vooraleer over het thema te beginnen, vind ik het belangrijk mezelf voor te stellen. Niet zozeer omdat ik mezelf interessant vind, maar om te tonen vanuit welke ervaringen ik het thema benader. Ik ben immers persoon met autisme, geen ouder, broer of zus van, beroepskracht of onderzoeker.

Voor alles blijf ik echter een mens, een persoon, man en geliefde, zoon en broer, met eigenheid, persoonlijkheid, begaafdheidsprofiel en dies meer. Ook dat ik hogere (sociale) studies deed, gewerkt heb en ervaringswerker met een handicap ben, en autisme + heb bepaalt hoe en wat ik het thema benader.  In het algemeen benader ik autistisch denken dus zowel vanuit specifieke ontwikkeling en ervaringen.

Ook de vorm waarmee ik het benader, met behulp van mindmaps, zegt iets over hoe ik nadenk en overzicht probeer te krijgen in mijn leven. Mindmaps maken is voor mij één van de middelen om gedachten te ordenen en als ik ergens vastzit (letterlijk of figuurlijk) terug op weg te geraken. Uiteraard is het geen heiligmakend middel, en zijn sommige mensen met autisme er mogelijks zelfs allergisch aan.

Welke evolutie heeft de term ‘autistisch denken’ volgens mij doorgemaakt?

De term en het inzicht in autistisch denken is volgens mij historisch sterk geëvolueerd. Ik onderscheidt in die evolutie een achttal stappen.

Het begin situeer ik bij het ‘wensdenken’ dat Eugen Bleuler mensen met autisme toeschreef. De voorlopig laatste stap in deze evolutie is het jaar 2017, nu dus. Het jaar waarin er (niet helemaal terecht) wel eens over autistisch denken wordt gesproken als ware het een alternatieve vorm van zingeving en levensbeschouwing.

Het is volgens mij tekenend dat zowel bij Bleuler als mensen in 2017 die autisme als de kern van hun zingeving zien, maatschappijkritiek en buiten de mainstream staan een belangrijke rol lijkt te spelen.

Autistisch denken en autistisch gedrag  … de ijsbergmetafoor

Als autisme uitgelegd wordt, bijvoorbeeld in een basiscursus autisme van de Vlaamse Vereniging Autisme (als direct betrokkene de moeite waard), gebeurt dat gewoonlijk aan de hand van de ‘ijsbergmetafoor’.

Deze metafoor is een vereenvoudigde voorstelling van de verhouding tussen de ‘buitenkant’ van iemand met autisme (het gedrag, wat zichtbaar is en de context) en diens ‘binnenkant’ (de informatieverwerking door de hersenen). De buitenkant zou slechts een fractie zijn van wat er gebeurt aan de binnenkant. Zoals elke metafoor is dit slechts een beeld, bedoeld om verder na te denken over het gedrag, en niet te snel te oordelen.

Die binnenkant begint met anders waarnemen (van sociale en zintuiglijke prikkels). Vervolgens wordt wat waargenomen is, anders verwerkt. Zo wordt er gesproken over andere betekenisverlening, onder andere verklaard door detaildenken en contextblindheid. Dit leidt tot ander gedrag en uit zich bijvoorbeeld in moeilijker verstaan van lichaamstaal, sociale situaties, in doen alsof en initiatief nemen, en nieuwe situaties improviserend en gemoedelijk tegemoet te treden.

De binnenkant moet in elk geval hard werken bij mensen met autisme. Al toont dat zich op heel diverse wijze in de groep van mensen met autisme (zonder dat dit een ander autisme zou zijn). Ik citeer daarbij Marc Segar die (misschien wat te kort door de bocht) stelt dat mensen met autisme de wereld wetenschappelijk leren begrijpen terwijl dat bij mensen zonder autisme veeleer instinctief of intuïtief gebeurt.

Welke theorieën verklaren de binnenkant of autistisch denken?

De drie belangrijkste theorieën die de  andere hersenwerking verklaren zijn die van de centrale coherentie (minder doelmatige werking van de hersenen), de theory of mind (moeilijker meeleven wat je zelf niet hebt beleefd) en de theorie van de beperkende executieve functies (moeilijker organiseren van leven). Deze theorieën heb ik al eens besproken in het artikel Denken mensen met autisme echt zo anders?

Hoe denk ik (dat ik zelf denk)?

Mijn eigen aanvoelen van mijn denken splitst zich op in vier elementen: voordenken, detaildenken, beelddenken en oplossingsgericht denken.

Voordenken betekent dat ik vooraf veel voorbereidt, zowel op papier als in gedachten, en een visuele voorstelling nodig heb om initiatief te nemen, een sjabloon hoe ik me in die bepaalde situatie en een spoor door de dag, met een plan B, zodat de angst voor de onvoorspelbaarheid vermindert terwijl toch niet alles ingevuld is.

Detaildenken betekent dat ik vooral op details focus, zowel in herinnering van vorige situaties als in het vooruitdenken. Als deze details niet meer kloppen, geeft dat onbehagen. Net zoals ik vooral in beelden denken, zowel in het verstaan van woorden (ik zie in mijn hoofd een beeld bij elk woord) als in het initiatieven nemen (met hulpmiddelen als Google Street View of iemand die foto’s neemt van de ruimte waar ik ga spreken).

Met oplossingsgericht denken bedoel ik dat ik vertrek vanuit wat al goed gaat en daarop verder bouw, eerder dan een probleem te formuleren en dat probeer te overwinnen.

Hoe beleven mensen met autisme de wereld om zich heen?

Veel mensen met autisme (maar zeker niet allen) bezien de wereld als onoverzichtelijk chaotisch en moeilijk verstaanbaar. Er zijn steeds veranderende ruimtes en verwachtingen. Het komt vaak schrikbarend over wat er gebeurt. Veel is onvoorspelbaar, er is een sociale mijnenveld (sociale verwachtingen zijn ongeschreven en vaak veranderend zonder dat dit aangekondigd wordt). En er zijn verwarrende logica’s.

Maar … een persoon met autisme is veel meer (en minder) dan diens autisme. Met andere woorden: het kan best dat iemand met autisme veel andere capaciteiten en/of hulpmiddelen heeft die hem of haar in staat stellen orde te scheppen in de chaos.

Welke invloeden heeft autistisch denken in het dagelijks leven?

Autistisch denken heeft volgens mij heel wat invloeden in het dagelijks leven. Ik heb zeven situaties gekozen die bij mij het meest invloed ervaren. Dit is zeker geen volledig beeld, er zijn nog tal van andere situaties, en elke persoon met autisme heeft zijn eigen lijstje (in het hoofd of concreet) van situaties waarin autistisch denken voor hem of voor haar een belangrijke rol speelt.

Een eerste is overzicht vinden in dagelijks leven (overzicht in mensen – naar verwachtingen, in tijd – wat gebeurt wanneer waar en hoe, en in ruimte – wat staat waar en welke functie heeft welke ruimte). Een tweede is les volgen op school (veiligheid, duidelijkheid en verwerkingstijd krijgen).

Een derde is ontspanning (wat is ontspanning, is preoccupatie ontspanning?). Een vierde is de werkvloer (taakinhoud versus groepsdynamiek, geschreven versus ongeschreven regels). Een vijfde is opruimen (cfr. theorie van Marie Kondo): wat is opruimen en de emotionele versus de gebruikswaarde van iets.

Een zesde is het begrip vriendschap: wat is het, waarom moet je vrienden hebben, hoe kan je ze maken en hoe kan je ze onderhouden. Een zevende is partnerrelaties: het ‘samen’ zijn is moeilijk omdat het veel hersenkracht vergt (en verschillend ingevuld wordt), er is nood aan een evenwicht tussen isolatie (jezelf kunnen zijn in je eigen ruimte) en ventilatie (naar buiten treden, uiten wat je bezorgt aan anderen).

Hoe kan je het best mensen die autistisch denken begeleiden?

Na een bevraging via sociale media over hoe iemand mensen met autisme het best kan begeleiden kwamen een aantal uitspraken: ‘wat voor de ene werkt, doet de andere geen goed’, ‘overzicht bieden en concreet communiceren’, ‘duidelijk zijn en grenzen aangeven’, ‘goed luisteren’, ‘durf je eigen waarden in vraag stellen’, …

Het zou een aparte voordracht vergen om hier verder op in te gaan, maar kunnen meedenken en zich inleven in autistisch denken zowel als bewust blijven van de menselijkheid van mensen met autisme (niettegenstaande bepaald gedrag) vind ik belangrijk.

Denken mensen met autisme echt zo anders?

Tot slot vraag ik me dus af of mensen met autisme echt wel zo anders denken, of aliën zijn als sommige mensen denken. Enerzijds hebben mensen een andere manier van informatieverwerking, een andere betekenisgeving en andere beeldvorming (vanuit detail bv), maar ze hebben enorm veel verschillende invloeden, en vaak dezelfde verlangens en wensen als mens en persoon.

Ik zie autisme vaak als sangria in de punch. Waarmee ik bedoel dat autisme en autistisch denken door alles heen gaat, maar dat iemands gedrag of gedachten ook andere verklaringen kunnen hebben dan autisme, en bepaalde wensen en verlangens bij iedereen, ook al heb je autisme, bestaan.  We zijn immers allen in de eerste plaats mens, en hebben ook heel wat gemeen.

Voor deze presentatie heb ik dankbaar gebruik gemaakt van de boeken die in de presentatie zijn vermeld (van Peter Vermeulen, Annelies Spek en Els Mattelin), en de ervaring die ik opdeed tijdens de activiteiten van de Vlaamse Vereniging Autisme en Autisme Centraal.  De mindmapsoftware die ik gebruik is SimpleMind.

1 Comment »

  1. Ik was op de avond aanwezig en deze tekst is een zeer beknopte samenvatting daarvan. Je bent volgens mij ‘live’ zeker even goed als op deze blog. Wat wellicht niet van alle bloggers en/of schrijvers kan gezegd worden.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s