Orde in de chaos … autisme en organisatie

Onverenigbare opvattingen rond orde, gezelligheid en properheid zouden leiden tot de belangrijkste ergernissen (en ook het afbreken) van samen leven. Zoals veel anderen, kan ik er moeilijk mee om daarop aangesproken te worden.

Nochtans ben ik al heel lang onderweg om zo opgeruimd mogelijk, zo overzichtelijk mogelijk, zo planmatig en zo doelgericht mogelijk te leven. Dit heeft wellicht niet alleen met mijn autisme (of mijn man-zijn) maar ook met andere beperkingen of handicaps te maken. Door de overheid is alvast vastgesteld dat ik ‘ernstige medische beperkingen’ vertoon als het aankomt op huishoudelijke taken en andere elementen van de organisatie van mijn dagelijks leven. Dat is lang niet bij alle mensen met autisme het geval, er zijn ook autisten die het (te) goed kunnen.

Net zoals overzicht krijgen in tijd, relaties en geld vind ik ruimtelijk overzicht belangrijk om me goed in mijn vel te voelen, om grenzen te verleggen en om te ontspannen. Als ik het over ruimtelijk overzicht heb, gaat het hier vooral over overzicht in wonen. Het kan echter evengoed orde op het werk zijn, in de vrijetijdsomgeving of op school zijn. Daarnaast zijn er een aantal vlakken waar (het tekort aan) orde een wezenlijk verschil maakt in zich goed of minder goed voelen.  Die worden al eens onderschat of over het hoofd gezien. Zoals de virtuele orde (offline, op de computer, of online, overzicht van gegevens op het internet), de orde in het hoofd of in de relaties.

Wat orde en chaos voor mij betekenen

Voor mij betekent orde een eigen logica creëren waardoor je wat je omringt verstaat en het kan hanteren. Daartegenover staat chaos, wat je angst aanjaagt of onzekerheid creëert, wat onleefbaar overkomt, en wat je harmonie verstoort.  Orde scheppen kan je overlaten aan anderen. Je kan het doen met hulpmiddelen, zoals een kalender, agenda personal organizers of organisatiesoftware. Of je kan het gewoon uit je blote hoofd doen. Tegenwoordig kiezen de meeste mensen voor de hulpmiddelen, die ze afstemmen (synchroniseren) met anderen.

Volgens mij zijn er heel wat technieken om orde te scheppen, waarvan opruimen en loslaten door de meeste mensen als de voornaamste worden aangewezen. Voor mij komen die technieken niet op de eerste plaats. Wat chaos genoemd wordt, heeft een reden en functie, of is een (voor)oordeel van degene die het zo noemt. De termen worden dan ook vaak gebruikt om iets niet meer te laten bestaan, of verlies van eigen regie goed te praten.

Ruimtelijk overzicht in drie stappen 

Ruimtelijk overzicht in mijn huis omvat een strikt onderscheid in de functies van kamers, zichtbaarheid van de inhoud van kasten en aangepaste organisatie in functie van doelmatig schoonmaken en opruimen.

Stap 1 : Bewustwording van invloeden

Een eerste stap om overzicht in de ruimte en orde in de chaos te creëren is volgens mij bewust te worden van overgeërfde, door cultuur of sociale druk opgelegd ideeën over de inrichting van ruimte. Meestal is dat zo in de woonruimte, maar ook in ruimtes met andere functies (werken, ontspanning, verplaatsing, …) domineren die vaak. Een volkswijsheid als ‘een proper en opgeruimd huis plaveit de weg naar een gelukkiger en gezonder leven’, is in onze samenleving bijvoorbeeld overal ingeburgerd.

Als mens met autisme heb ik meer de neiging om een eigen orde te maken om mij thuis te voelen. Die eigen orde geeft me een veiligheidsgevoel en het gevoel zelfstandig te bepalen wat er in die ruimte gebeurt.  Sommige mensen met autisme gaan de richting uit van ‘hyper-georganiseerd’ (alles een plaats, en explosie als hun beeld van de situatie verandert).

Anderen, zoals mezelf, zien vaak als enige het systeem in hun chaos. Dat werkt zolang je als mens niet al te afhankelijk bent van anderen, maar het isoleert je op de lange duur. Het maakt het bijvoorbeeld lastig in relaties met een verhuurder of als je samen woont met een ander. Mensen associëren die chaos immers vaak met tekort aan wilskracht of luiheid. Mensen die niet opruimen zijn, vergeleken met degenen die (ver)oordelen, echter vaak minder lui. Anders zouden ze wel tijd en energie vinden om ruimte vrij te maken en te voldoen aan de verwachtingen van anderen.

Stap 2 : Bewust worden waar de chaos vandaan komt

Een tweede stap die ik heb gezet om meer orde te scheppen, is me bewust proberen te worden waar de chaos vandaan komt.

Ook mensen in de omgeving die een gevoel van chaos ervaren kunnen volgens mij  beter eerst bewust nagaan wat hen stoort of waar dat storende element uit voortkomt, vooraleer een oplossing (bv ‘ruim je kamer op’) te suggereren of op te dringen.

Hangt de orde (of chaos) samen met je gemoed (of van de ander), persoonlijke situatie of fase waarin het moeilijk gaat? Is het verzameldrang of de angst om dingen kwijt te geraken? Gaat het om detailwaarneming, vermoeidheid of overprikkeling?

Mogelijks heeft het te maken met de indeling van de ruimte, en de mogelijkheid om functies af te scheiden? Misschien heeft het ook te maken met beschikbare middelen (opbergruimte, geld), discipline of overzicht in tijd bij het opruimen? Om maar enkele oorzaken van een tekort aan overzicht in de (woon)ruimte te  noemen.

Stap 3 : Uitwerking van een overzicht en stappen zetten om dat te realiseren

Een derde stap is volgens mij de uitwerking van een overzicht, al dan niet samen met iemand die daar ervaring mee heeft. Tegenwoordig is overzicht voor mij mijn ikigai, mijn motivatie om ’s morgens op te staan. Dat overzicht maken gaat volgens samen met inzicht, in mijn autisme, in mezelf, in de omgeving, in de wereld om mij heen. Het stelt me in staat om informatie vlotter op te nemen en te komen tot concrete acties.

Zo’n overzicht maak ik vooraf, om me een concreet beeld te vormen wat er staat te gebeuren, om zo niet al te afhankelijk te zijn van wat er op mijn weg komt. Een voorbereid mens is er twee waard, wordt gezegd, en soms is mezelf kunnen opsplitsen wel eens nodig. De ene kant volgt dan mijn planning, de andere kant probeert het evenwicht te bewaren tussen sociaal wenselijk en mezelf te zijn.

Een overzicht van ruimte wat wonen betreft bestaat onder andere uit het analyseren, plannen en uitvoeren van alles wat te maken heeft met mijn woning. Zo heb ik mijn huishoudelijke taken opgedeeld in 80 taken, deze omschreven en getimed. Zo weet ik wat er nodig is en hoe lang het duurt. Met behulp van een time-timer besteed ik niet langer dan gepland aan elke huishoudelijk taak. Het is immers een valkuil te perfectionistisch te willen zijn. Huishoudelijke taken moeten in de eerste plaats aangenaam en gedoseerd blijven. Zeker als je nog andere dingen in je leven hebt.

Soms kan het nodig zijn een huishoudhulp, autismecoach of thuiszorg/thuisbegeleiding erbij te betrekken. Zelf heb ik gekozen voor een huishoudhulp (rechtstreeks toegankelijke hulp). Die komt om de twee weken ‘de puntjes op de i zetten’, dus al wat ik niet heb kunnen organiseren in mijn huishouden doen. Dat gaat dan van opruimen tot ordenen, van poetsen tot strijken enzovoort.

De rol van visualisatie in mijn overzicht

Om mijn woning in te delen, is visualisatie een hulp geweest, maar is het zeker niet het enige dat helpt. Zo heb ik een overzicht gemaakt van alle opbergruimtes, wat waar ligt, en de functies van de ruimtes, met labels op afsluitbare kasten. Zo’n aanpak werkt uiteraard niet voor iedereen en moet op maat en op de ontwikkeling van iemand met autisme aangepast zijn. Bepaalde visualisatie in mijn leven is openlijk (voorraadlijstje aan de koelkast opgehangen), andere is verborgen (in een daarvoor bestemde lade of op mijn tablet).

De rol van opruimen in overzicht scheppen

Om overzicht te scheppen, is opruimen helaas noodzakelijk. Er zijn heel wat methodes voor opruimen maar kunnen kiezen, tot een besluit kunnen komen en tijd ervoor uittrekken zijn de drie belangrijkste elementen. Ook verbeeldingskracht en discipline zijn onmisbaar. Niet iedereen met autisme is daar zo sterk in.

Opruimen begint bij mij bij het inplannen in mijn weekschema en doe ik met behulp van een time-timer. Opruimen doe ik in blokken van 15 minuten en 5 minuten ademruimte. Het begint met de ramen open zetten (om meer zuurstof te krijgen en het stof uitweg te bieden) en muziek of ander sfeermiddel opzetten.

Vervolgens begin ik bij een ruimte (bv de slaapkamer) en maak ik de vloer vrij. Wat niet in deze ruimte past, leg ik in een andere ruimte. Van wat overblijft, maak ik onderscheid tussen wat mij prikkelt of kapot is (en dus weg moet), en tussen wat mij een goed gevoel geeft of helpt om goed te functioneren (en dus blijft). Wat stuk is, steek ik in een vuilniszak, waarvan er in elke  ruimte een ligt. Wat overblijft, wijs ik een eigen plaats toe, met labels van binnen of buiten.

Het moeilijkste: wat weg mag en wat niet 

Het moeilijkste vind ik welke spullen weg mogen en welke niet. Ik vind het moeilijk om te weten of ik iets in de toekomst nog nodig zal hebben. Zeker als het gaat om om voorwerpen waar volgens anderen of volgens mezelf een emotionele waarde aan hangt. Die emotionele waarde wil ook nog wel eens tegenstrijdig zijn. Ik probeer me overigens zo weinig mogelijk aan spullen te hechten, een ding of machine kan immers sneller dan verwacht breken of kapot raken.

Als het gaat om kleren, is mijn regel dat ik weggooi wat te klein of te groot is, of een gat of vlek groter dan een vingertop heeft. Het moeilijkste heb ik het met documenten. Op het internet of in de plaatselijke bibliotheek vind je meestal een lijst met bewaartermijnen van documenten. Al de rest, zoals artikels uit kranten of magazines, scan ik in op mijn laptop en bewaar ik in een of andere virtuele opslagruimte.

Tot slot : vier vragen om tot overzicht te komen

Over het algemeen zijn de vier grootste uitdagingen om te komen tot een overzichtelijke ruimte deze: eraan beginnen, een orde installeren, wat weg mag en wat wat blijft, en hoe alles op te bergen zonder de indruk van chaos te geven.

Om deze uitdagingen aan te gaan zijn er natuurlijk ook een aantal voorwaarden nodig, zoals discipline, volharding en creativiteit, goede voorbeelden uit de omgeving en beloning. Hierbij is aangepaste communicatie en kunnen inleven in elkaars logica volgens mij het belangrijkste. Bij mensen zonder autisme ontbreekt dat inlevingsvermogen helaas wel eens, en wordt er aangenomen dat iedereen de maatschappelijke en culturele invulling van ‘orde’ en ‘gezelligheid’ zomaar overneemt.

Alles op orde krijgen kan door alles een vaste plaats te geven en dat aan te duiden op een manier die je als persoon met autisme het beste aanvoelt en in één oogopslag ziet.  Opruimen is die orde herstellen na elke verandering daarin. Meestal begint dat met de grond vrij te maken, te sorteren in wat in een bepaalde ruimte thuishoort en wat weg moet, om vervolgens af te ronden door wat blijft op basis van functie toe te wijzen aan de opbergruimtes. Persoonlijk kies ik het liefst als opbergruimtes het liefst afgesloten doorzichtige plastic opbergdozen op wieltjes. Alleen wat ik buiten het meest nodig hebben – zoals sleutels, rijbewijs, identiteitskaart, bankkaarten – bewaar ik in een bakje het dichtst bij de huisdeur.

Wat weg mag, is het volgens het allermoeilijkste volgens mij. De ene persoon met autisme zal immers veel te veel weg gooien, terwijl de andere net alles zal willen houden. Het is immers moeilijk inzicht te hebben in de functie van iets in de toekomst. Niemand kan in de toekomst kijken, maar mensen zonder autisme gokken, op basis van sociale veronderstellingen, of ze iets later al dan niet nodig zullen hebben. Ook al is al te vaak gebleken dat deze gok verkeerd uitdraait.

Dit is een beknopte samenvatting van mijn lezing/voordracht/vorming rond het thema ‘orde & chaos’ voor verscheidene regio-werkingen van de Vlaamse Vereniging Autisme.

1 Comment »

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.