Vrouwen met autisme … azijnmeisjes van dienst?

Azijnmeisje cover

Hedendaagse feeks is een autist, titelde de Nederlandse krant Het Parool een recensie over ‘Azijnmeisje’, de vertaling van Vinegar Girl, een boek van de Amerikaanse schrijfster Anne Tyler.

Vinegar Girl is een bewerking van een vroege komedie van de Engelse bard William Shakespeare,  The taming of the Shrew (‘De feeks wordt getemd’). De ‘feeks’ (‘eigenzinnige, vaak opvliegende vrouw’) waarover het gaat zou, toch volgens de recensente van het Parool, autistische trekjes hebben.

Shakespeare’s stuk zelf gaat volgens mij, kort door de bocht, over de relatie tussen man en vrouw, en de positie van die laatste in de samenleving (vaak in functie van gehoorzaamheid). Wat in elke tijdsgeest andere geïnterpreteerd wordt, en het ook meteen controversieel en vaak ook gruwelijk maakt. Wellicht zijn er nog talloze andere korte samenvattingen mogelijk, en ik ben allesbehalve een Shakespeare kenner.

In Azijnmeisje wordt Shakespeare’s plot natuurlijk niet letterlijk overgenomen. De feeks, Katherine in het toneelstuk, wordt de ongehuwde 28-jarige Kate die bij nog bij haar vader inwoont. Ze heeft geen sociaal leven, geen werk dat haar ligt, geen verwachtingen noch ambitie. Ook haar arbeids – en sociale vaardigheden zijn benedenmaats. Geen tact, geen zelfbeheersing, om maar te zwijgen over haar tekort aan diplomatie.

Die kritiek laat Kate zeker niet koud. Toch is ze niet zozeer bezig met een mogelijk ‘ontslag’, maar eerder of de kritiek op haar gedrag wel juist is. Ze weegt woorden van anderen af en verzinkt in eerder onzinnge filosofische bedenkingen. Zoals of ‘tact’ en ‘diplomatie’ niet hetzelfde zijn. Terwijl heel wat belangrijker dingen op het spel staan.

“In het huidige tijdsgewricht zou je Kate misschien het label ‘autist’ geven’, schrijft recensente Dieuwertje Mertens. Wie het boek gelezen heeft, zoals ik, kan haar niet helemaal ongelijk geven, al zou ik het vooral houden op een overontwikkeld kritisch vermogen. Boeiend, maar vermoeiend, zoals ook soms van mensen met autisme in het algemeen wordt gezegd.

Wat wel opvalt aan Azijnmeisje, is de goede vertaling, met de titel als vlag die de lading dekt. Als haar ideale huwelijkskandidaat – waar toch ook een randje van is – haar het hof maakt met humor en vleierij, reageert ze steeds bits. Wat minder is het vervolg en de afloop van het boek. Dat heeft naar mijn gevoel teveel eerbied voor het origineel. Wat volgens mij nooit goed kan zijn voor een bewerking. Dat betekent ook dat dit boek, net als Shakespeare’s stuk, meer aandacht heeft voor de ontwikkeling en onderlaag van het verhaal voor het realistische van de afloop.

Of de hedendaagse feeks iets autistisch heeft of niet, vrouwen met autisme kunnen al eens het azijnmeisje uithangen. Of zo is toch de perceptie en de beeldvorming van vrouwelijke personages met autisme in literatuur, wetenschap, televisie en film.

Er zijn inderdaad vrouwen met autisme die communicatief onhandig zijn, beperkte mimiek hebben, een monotoon stemgeluid en erg kribbig reageren op ook maar het minste dat volgens hen niet volledig juist is.  Toch ken ik ook vrouwen met autisme die allerminst azijnpisser zijn, of net veel mimiek, expressie en zachtheid hebben.  Als die dan toch kribbig zijn, dan is het wellicht door de moeite die ze moeten doen om respect te ervaren voor  zowel mogelijkheden als grenzen. Terwijl er doorgaans veel van hen verwacht wordt, als vrouw en in allerlei andere maatschappelijke rollen.

Of zoals het personage Kate in haar speech in het boek van Anne Tyler zegt over de verhouding van man en vrouw en hun groeiende verbondenheid:

Vrouwen bestuderen andermans gevoelens al van kleins af aan, ze perfectioneren hun radar, hun intuïtie en hun empathie of hun intermenselijk hoe-het-ook-mag-heten. Zij weten wat er onderhuids speelt, terwijl de mannen vastzitten aan sportwedstrijden en oorlogen en roem en succes. Het lijkt wel of mannen en vrouwen in twee verschillende landen wonen! Ik kruip niet in mijn schulp, zoals jij het noemt, ik verleen hem toegang tot mijn land. Ik gun hem ruimte in een oord waar we allebei onszelf kunnen zijn.