Wij, mijn liefste en ik, houden van tradities. Vooral onze tradities, gewoonten die door herhaling deel zijn gaan uitmaken van ons leven. Dat betekent natuurlijk niet dat we niet af en toe iets nieuws proberen. Een van onze tradities is dat we elk jaar naar een dierentuin of dierenpark gaan.

Dit jaar viel ons bezoek erg mee. We hadden perfect weer. Het was niet te zonnig en niet te bewolkt. Het was niet te warm en niet te koud. Er was een aangenaam briesje.

Het enige minpunt was dat we er niet alleen waren. Het leek alsof alle zwangere vrouwen er waren. Alle jonge gezinnen waren er ook. Vrijwel alle jeugdbewegingen waren aanwezig. Organisaties voor vrijetijdsbesteding van mensen met een handicap waren er eveneens volop. En daarnaast alle peuters, kleuters en baby’s uit de streek die aandacht vroegen. Niet alleen wij ervoeren wat last, ook de leeuwen, tijgers en olifanten trokken zich terug in hun verblijf bij al dat lawaaierig gedoe.

Na een uur of drie in al dat lawaai hielden we het dus voor gezien. Net als op de heenreis reisden we terug met bus, trein en bus. Hoewel we een auto hebben, vinden we lange autoritten steeds lastiger. Op de trein kun je tenminste naar het toilet, rondlopen, en wat eten en drinken. We reizen altijd eerste klas, aan een gunsttarief. Dat biedt wat meer beenruimte en soms ook meer plaats. Vooral geeft het ons de keuze om overal in de trein te kunnen zitten.

Toch liep er op de terugweg van alles mis. Toevallig las ik onderweg een lezersbrief in de krant. De brief ging over de problemen die mensen met autisme ondervinden. Deze hebben te maken met de dienstregeling van het Vlaamse busbedrijf De Lijn. De brief was van Stijn Vandamme, een autistische autismeambassadeur en pleitbezorger voor inclusie. Hij schreef over de overdaad aan informatie. Deze informatie vond hij verwarrend, zeker om te begrijpen wat er verandert aan vertrouwde haltes of buslijnen. Hij miste duidelijke bordjes of affiches bij de bushaltes om te begrijpen wat er voor hem veranderde. “Als persoon met autisme hou ik vast aan bepaalde patronen om de bus te nemen. Die patronen zijn nu verstoord,” schreef hij.

Ik las ook een reactie op zijn lezersbrief van schrijfster en dichteres Delphine Lecompte, bekend van televisie, de pers en de radio. Zij was geraakt door zijn brief en schreef hoe lastig het is voor mensen met een autismestoornis om zich aan te passen aan de vele veranderingen in de dienstregelingen van De Lijn. Zelf kampt ze ook met ernstige psychische problemen.

Vanuit mijn perspectief als autistische volwassene begrijp ik dat die veranderingen lastig zijn. Als bewoner van een plattelandsgemeente die niet makkelijk bereikbaar is, begrijp ik ook de noodzaak van reorganisatie. Veranderingen in het openbaar vervoer vergen veel aanpassing, vooral als je aansluitingen op andere vervoersmiddelen moet halen.

Toch denk ik dat het voor autistische mensen niet onmogelijk is om met deze veranderingen om te gaan. Veranderingen kunnen zowel positieve als negatieve effecten hebben, en soms leiden tot verbeteringen. Als actief gebruiker van trein en bus vind ik de veranderingen over het algemeen meevallen. Het principe ‘we vervoeren geen lucht’ heeft voor sommige mensen meer gevolgen dan voor anderen. Dat kan oneerlijk lijken, maar er is altijd een oplossing te vinden. Wat mij meer stoort is de houding van sommige medepassagiers, de temperatuur in de voertuigen, de rijstijl van sommige bestuurders en de eeuwige kotsgeur.

Informatie vinden over het openbaar vervoer is vaak een uitdaging. Het is minimaal ontoegankelijk en vaak zelfs onvindbaar. Toch helpt het als je de juiste vragen stelt aan de juiste personen en goede zoekvaardigheden hebt. Ik merk dat deze vaardigheden de laatste jaren enorm zijn afgenomen bij medereizigers. Ze lijken ervan uit te gaan dat alles hen in de schoot wordt geworpen. De eeuwige vraag ‘Waarom heeft niemand mij dat gezegd?’ irriteert mij wel eens.

Zelf raadpleeg ik elke informatiebron als ik onderweg ben met het openbaar vervoer: van medereizigers en personeel van de vervoersmaatschappij tot mijn smartphone. Ik begrijp dat niet iedereen graag met apps werkt, maar ze zijn niet de enige informatiebronnen. Voorbereiding is cruciaal, evenals weten waar je informatie kunt vinden. Dit geldt vooral als je met het openbaar vervoer reist. Wij gaan er niet van uit dat anderen alles voor ons regelen. We printen ook alles uit, inclusief alternatieven en infonummers, voor het geval er iets misgaat. Een smartphone is immers maar zo slim als de internetverbinding, de zoekvaardigheden van de gebruiker en de toestand van de batterij.

Tijdens onze terugreis van het dierenpark gebeurde er iets dat volgens mij de bewering van zowel Stijn Vandamme als Delphine Lecompte tegenspreekt. De bewering dat mensen met psychische problemen of autistische mensen meer moeite hebben met veranderingen in het openbaar vervoer. Op het eerste gezicht leek het alsof Murphy toesloeg. Alle bussen op ons traject waren ruim een half uur vertraagd en het treinverkeer viel volledig stil door een onverklaarde storing in de computers van de netbeheerder.

Toch hadden we geluk. We hadden in de eerste plaats elkaar als goed gezelschap. We waren ook als eerste in het bushokje en konden het kleine zitbankje in de schaduw bezetten. Beter nog, we hadden informatie via onze smartphone. Andere passagiers kwamen kijken naar de uurroosters die uithingen, maar de tijden klopten natuurlijk niet.

Mensen zonder app of smartphone bleken goede wachtvaardigheden te hebben. Net als wij, raakten ze niet van streek. Als je met het openbaar vervoer reist, doe je dat niet met het oog op de klok. Je haalt je beste wachtvaardigheden boven en probeert je mentaal bezig te houden. Je herinnert je gedichten die je ooit hebt gememoriseerd, de mooiste plots en zinnen uit boeken die je hebt gelezen, en vertelt ze aan je reisgenoot. Je denkt aan de keren dat je vergeefs op een bus wachtte en herinnert je wat je toen beleefde. Net als wij, hadden zij veel ervaring met wachten en loslaten. Ze zagen de vertraging als een kans voor mindfulness.

Degenen met een smartphone hadden vreemd genoeg nog niet van de app gehoord. Zij die de app wel hadden, konden er moeilijk mee werken of hadden weinig zoekvaardigheden. Ik probeerde hen uit te leggen hoe ze zelf konden zoeken, hoe lang ze nog moesten wachten, en welke alternatieven er waren. Die waren beperkt tot zelf naar het station wandelen en een taxi bellen, wat een duur alternatief was, tenzij je de kosten deelde.

Concrete tips voor mensen met vergelijkbare uitdagingen bij het openbaar vervoer:

1. Bereid je reis goed voor: Print de dienstregelingen uit, inclusief alternatieven en infonummers. Zorg dat je smartphone opgeladen is en je een reservebatterij mee hebt. Zorg ook voor voldoende eten en drinken en bezighouding voor onderweg.
2. Gebruik verschillende informatiebronnen: Apps, websites, en medereizigers kunnen allemaal nuttig zijn.
3. Oefen wachtvaardigheden: Wees geduldig en vind manieren om jezelf mentaal bezig te houden.
4. Wees positief ingesteld: Veranderingen kunnen soms tot positieve verrassingen leiden. Je zou zo maar eens de dag van je leven kunnen meemaken.

Door persoonlijke ervaringen en praktische tips te delen, kan het openbaar vervoer toegankelijker en aangenamer worden voor iedereen.