Als je mijn teksten leest, zie je vooral woorden. Een leesverslag, een persoonlijke bedenking, een artikel over autisme of communicatie. Wat minder zichtbaar is, dat is het leven rond die woorden. Hoe een dag verloopt voordat er iets op papier staat. Wat een gesprek vraagt. Hoeveel ruimte een onverwachte verandering inneemt. En wat er na een activiteit nog overblijft.

Een afgewerkt artikel vertelt niet hoe de rest van mijn dag is verlopen. Een helder antwoord betekent niet dat antwoorden gemakkelijk was. Net zoals ergens aanwezig zijn niet betekent dat die aanwezigheid weinig moeite kostte.

Om dat verschil tussen de buitenkant en de binnenkant te beschrijven, gebruik ik drie woorden: overprikkeling, overbelasting en ontwrichting. Geen drie vakjes waarin mijn leven netjes past, maar een kapstok om te vertellen waar het kan knellen.

Je ziet wat er lukt. Je ziet niet noodzakelijk wat daarvoor moet wijken. Of wat in de prullenmand belandt.

Overprikkeling: wanneer de omgeving te veel ruimte inneemt

Een gesprek is voor mij niet alleen een uitwisseling van woorden. Er is ook de omgeving waarin het plaatsvindt. De stemmen op de achtergrond. Het licht. De bewegingen rondom mij. En de moeite om tussen dat alles te blijven volgen wat iemand zegt.

Niet elke moeilijke ontmoeting draait alleen om geluid. Het kan ook gaan om veel informatie tegelijk, onduidelijkheid over wanneer ik iets kan zeggen of de verwachting dat ik zonder nadenken meedoe.

Overprikkeling is het woord dat ik hier gebruik voor momenten waarop er te veel tegelijk binnenkomt. De omgeving vraagt dan zoveel aandacht dat er weinig ruimte overblijft voor wat ik eigenlijk wil doen.

Een gesprek volgen, bijvoorbeeld. Mijn gedachten ordenen. Of gewoon aanwezig zijn zonder voortdurend alles te moeten verwerken.

Wat op het ene moment nog lukt, kan op een ander moment te veel zijn. Het maakt verschil of ik uitgerust ben, al een drukke dag achter de rug heb of nog moet herstellen van iets anders.

Soms wil ik wel deelnemen, maar raak ik overprikkeld, door van binnen evenveel als van buiten, dat deelnemen nauwelijks nog lukt.

Nee zeggen tegen een uitnodiging hoeft daarom geen afwijzing van iemand te zijn. Het kan betekenen dat de vorm van de ontmoeting niet past bij wat op dat moment haalbaar is. Misschien lukt een rustig gesprek wel, maar een drukke bijeenkomst niet.

Overbelasting: wanneer de optelsom te groot wordt

Niet alles wat energie vraagt, maakt lawaai.

Een afspraak proberen te begrijpen kan ook veel ruimte innemen. Zeker wanneer iemand iets zegt, maar vervolgens iets anders doet. Of wanneer een plan verandert zonder dat duidelijk wordt wat daarvoor in de plaats komt.

Naast prikkels zijn er dus verwachtingen, vragen en beslissingen. Wat wordt er bedoeld? Moet ik reageren? Wanneer? Is de afspraak veranderd, of heb ik iets verkeerd begrepen?

Overbelasting staat in dit verhaal voor die optelsom. Niet één gesprek of één bericht is noodzakelijk het probleem. Het is alles samen, met te weinig gelegenheid om tussendoor tot rust te komen.

Lezen, schrijven en contact onderhouden kunnen waardevol zijn. Toch betekent waardevol niet automatisch moeiteloos. Iets graag doen en er voldoende energie voor hebben, zijn twee verschillende zaken.

Een tekst kan mij plezier geven en tegelijk veel concentratie vragen. Een ontmoeting kan de moeite waard zijn en toch een lange hersteltijd vragen. Die ervaringen sluiten elkaar niet uit.

Ook een dag zonder vaste ‘werk’-uren kan meer vragen dan ik op die dag kan dragen.

Daarom vertelt een agenda maar een deel van het verhaal. Een dag met weinig afspraken kan vanbinnen behoorlijk vol zitten. Met voorbereiding, twijfel, verwerking of de inspanning om na een onverwachte gebeurtenis opnieuw rust te vinden.

Ontwrichting: wanneer het gewone leven vastloopt

Met ontwrichting bedoel ik dat de belasting niet langer beperkt blijft tot een moeilijk moment. Ze begint het dagelijkse leven te overheersen.

Dat kan eruitzien als blijven schrijven terwijl andere dingen steeds verder opschuiven. Een bericht blijft onbeantwoord. Een huishoudelijke taak blijft liggen. Een ontmoeting wordt afgezegd, niet omdat die onbelangrijk is, maar omdat er geen ruimte meer voor is.

De buitenwereld ziet dan misschien vooral wat nog wél verschijnt: een tekst, een reactie, een aanwezigheid. Wat wegvalt, blijft gemakkelijker verborgen.

Ontwrichting hoeft in dit verhaal geen spectaculaire instorting te zijn. Ze kan ook bestaan uit een leven dat steeds smaller wordt. Minder mogelijkheden, minder speelruimte en steeds meer keuzes die niet echt als keuzes voelen.

Ik kies dan niet vrij tussen verschillende activiteiten. Ik probeer vooral te voorkomen dat er nog meer vastloopt.

Als één ding nog lukt doordat vijf andere dingen wegvallen, gaat het niet vanzelfsprekend goed.

Dat betekent niet dat elke moeilijke dag meteen ontwrichting is. Het gaat om de mate waarin de belasting het leven raakt en om de ruimte die nog overblijft om te herstellen.

Doorgaan is niet hetzelfde als voldoende aankunnen

De drie O’s helpen mij om niet alleen naar het resultaat te kijken.

Niet alleen: heb ik een tekst afgewerkt? Maar ook: hoeveel ruimte bleef er daarnaast over? Niet alleen: ben ik naar een afspraak geweest? Maar ook: wat vroeg die afspraak ervoor en erna?

Een beperking wordt niet pas belangrijk wanneer niemand er nog naast kan kijken. Ook de inspanning om moeilijkheden te verbergen of op te vangen, hoort bij het verhaal.

Als ik duidelijk formuleer, betekent dat niet dat mijn gedachten altijd gemakkelijk op hun plaats vallen. Als ik vriendelijk antwoord, betekent dat niet dat ik ontspannen ben. En als ik doorga, betekent dat niet dat er voldoende reserves zijn.

Wat anderen als vanzelfsprekend zien, kan voor mij het resultaat zijn van veel voorbereiding en herstel.

Mijn leven hoeft niet eerst stil te vallen

Overprikkeling, overbelasting en ontwrichting vormen geen vaste cyclus. Ze kunnen door elkaar lopen. De woorden helpen vooral om verschillende ervaringen uit elkaar te houden: wat komt er binnen, wat stapelt zich op en wat loopt daardoor vast?

Ik hoef mijn dagen daarvoor niet langs de meetlat van betaald werk te leggen. Het dagelijkse leven zelf kan ingewikkeld genoeg zijn. Schrijven, lezen, relaties onderhouden, afspraken begrijpen, boodschappen doen en voor mezelf zorgen maken daar allemaal deel van uit.

De vraag is dus niet alleen hoeveel ik doe. Het gaat ook om de omstandigheden waarin iets lukt, de hersteltijd die het vraagt en wat ik ervoor moet laten.

Mijn leven hoeft niet eerst stil te vallen voordat die vragen aandacht verdienen. Wat zichtbaar lukt, is maar een deel van het verhaal. Wat het kost, hoort er volgens mij evenveel bij.